اردیبهشت 84
رامیار بهزادی
مكتب
هنر موسیقی در قوم یهود را میتوان به جرأت یكی از اصیلترین موسیقیهی قومی دینی
در كل تاریخ جهان شمرد كه مبانی و ساختار آن هنوز حفظ گردیده و دخل و تصرفی در آن
به وقوع نپیوسته است.
در ربع قرن گذشته كاوشها و تحقیقات بسیاری در زمینه موسیقی یهود صورت گرفته كه تاكنون نیز ادامه دارد. به طوری كه روز به روز دریچه جدیدی از موسیقی یهود توسط محققان و موسیقیدانان به روی جهانیان باز میشود و جامعه بشری را به سوی ناشناختههی این موسیقی غنی رهنمود میشود.
البته قدمت تاریخ موسیقی یهود را نمیتوان دقیقاً تخمین زد، ولی گروهی از اساتید موسیقیشناسی دانشگاه موسیقی بنجامین (Benjamin Academi) با همكاری باستانشناسان مركز تحقیقاتی U.L.I.B طی پژوهشهی باستانشناسی و تحقیقاتی در سال 1976، مقالهی انتشار دادند كه عمر پیدیش موسیقی یهود و بنیاسرائیل را در حدود 4800 سال تخمین زدند. البته نمیتوان به جرأت به صحت این فرضیه ری داد، چون گروههی تحقیقاتی دیگری نیز بررسیهیی انجام داده و تئوری دیگری را در این مورد بیان كردهاند.
البته با وجود این فرضیه هی گوناگون به اثبات رسیده كه موسیقی یهود نیز چون موسیقی یونان باستان یكی از پیههی موسیقی جهان بوده و در شكلگیری آن نقش به سزیی داشته است.
البته لازم به ذكر است كه سرزمین اسرائیل به علت موقعیت جغرافییی زمان خود با دو كانون علم و هنر بشر آن روزگار یعنی تمدن مصر و بینالنهرین (Bet Nahrin) ارتباط تنگاتنگ داشته و اگر بخواهیم صادقانه قضاوت كنیم موسیقی یهود برگرفته و اصلاح شدة موسیقی این مناطق است، چه از نظر نویی و چه از نظر تركیبسازی و سازهی بومی كه اكنون جز كتیبه هیی كه در شهر اور یافت شده هیچگونه سندیتی از موسیقی این تمدنها در دست نیست.
تمدن بینالنهرین كه طی سالهی قبل از میلاد مسیح در آن منطقه سكنی داشتهاند نیز قومیتها و حكومتهیی مثل آشور، سومر و بابل را شامل میشده كه از موسیقی آشور نیز كه یكی از اصیلترین اركان موسیقی بینالنهرین بوده و گویند در زمان حكومت نبوكد نصر Nabkad Nassar به اوج خود رسیده جزء كتیبههیی كه در قبرستانهی سلطنتی اور به دست آمد مثل مقبره ملكه Shoubad یا Nilkeh كه وضعیت رواج موسیقی را در زمان خود با كندهكاریها نشان دادهاند سندی به دست نیامده و تاریخ این كندهكاریها به 2000 ق.م برمیگردد همچنین در مورد تمدنهی مصر، سومر و بابل نیز جز همین كتیبهها و رویات سند دیگری وجود ندارد كه علت آن را میتوان جنگها و اوضاع نابسامان این حكومتها دانست كه تمدن آنها را یا به نیستی كشانیده است ی این كه تمدن وقومیت آنها با دیگر تمدنها و قومیتها ادغام شده است و باعث شده هیچ یادگار و هویتی از آن موسیقی به جا نماند. ولی قوم بنیاسرائیل به دلیل این كه با اقوام دیگر ادغام نشده و در طی تاریخ بشر برای حفظ آئین و تاریخ و آرمانهی خود كوشش میكرده تنها نمینده بازمانده موسیقی آن دوران است.
در كاوشهی باستانشناسی كه در اورشلیم و دیگر نقاط تمدن بنیاسرائیل صورت گرفت، تندیس و لوحهیی به دست آمد كه در آن حضرت داوید را در حال نواختن چنگ یا لیرا (Liyra) نشان داده است و همینطور جمع نوازندگانی را كه در جلوی سپاه بعد از جنگ در حال اجری موسیقی پیروزی كه به آن دبورا Deborah میگویند دیده میشود و یا با حمل اجساد شهدی بعد از جنگ به خواندن مرثیه پرداختهاند. این وضعیت در تمام مناسبتها چه آئینی چه سلطنتی وجود داشته است كه موسیقی خاص مراسم سلطنتی را نیز پسالم (Psalms) میگفتند.
در تورات و دیگر كتب مقدس چون قرآن كریم اشارات زیادی به صوت خوش حضرت داوید شده كه هنگام خواندن زبور هیچ كس را طاقت یستادن نبوده و همه از جمله حیوانات به كرنش و سماع در مقابل آن برمیخواستهاند. همینطور رویاتی نقل شده كه حضرت داوید خشم شاعول (King Saul) را كه به خاطر رسوخ ارواح خبیثه در روح او بوده با نواختن چنگ از بین برده.
در تورات آمده كه شخصی به نام یوبال (Yubal) پدر نوازنده چنگ شِلِمُو (Chalumeau) موسیقی را ابداع كرده است. همچنین رویاتی نیز از حضرت موسی (ع) در این رابطه در دست است كه به خاطر گستردگی این مبحث از آن میگذریم.
قوم بنیاسرائیل به علت این كه پیكرتراشی و چهرهنگاری در مذهب آنان منع شده بود به موسیقی توجه بسیاری داشتند و فرزندان خویش را به تعلیم موسیقی تشویق میكردند.
آمده است كه خداوند به موشه (حضرت موسی (ع)) دستور داد كه به مردم خود سرودی آموزش دهد تا مناسبتهی مختلف ادا گردد و همین بود كه باعث شد قوم بنیاسرائیل برای هرگونه مراسم دینی و مذهبی خود و شریط گوناگون دیگر سرود خاصی را ابداع كند كه از جمله كهنترین آنها میتوان به سرود چاه آب – چوپان – آریحا Ariha و .... اشاره كرد و همینطور سرودهیی كه صورت شكوائیه داشتهاند كه هنگامی كه بنیاسرائیل در زندانهی بابل اسیر بودهاند آن را میخواندند.
ارزش موسیقی در آئین یهود به حدی بود كه معبد هخل یا هخال (Hekel) داری 228 موسیقیدان بود كه كار آنها درمان بیماران و دفع ارواح خبیثه و پیشگوئی بوده و تنها منشاء قدرت آنها از موسیقی بوده است، این مسئله به ما نشان میدهد كه در آئین یهود به موسیقی چنین والا نگاه میشده است. میگویند كه حضرت داوید با 4000 نوازنده به درگاه خداوند نییش میكرده است و این ارزش به حدی بوده كه حضرت داوید مسئولیت حفظ و اشاعه موسیقی آئینی را به لاویها (Levites) داده بود كه بعدها لاویان به موسیقیدانان مقدسی تبدیل شدند.نوعی موسیقی فرقهی نیز در بنیاسرائیل وجود داشته كه متعلق به فرقه راهبان حسیدیم (Essenes) بوده كه نوعی مزامیر مخصوص شكرگذاری مانند طومارهی بحرالمیت(Dead Sea Scrolls) داشتهاند .
نام سازهی زیادی از موسیقی بنیاسرائیل در دست است كه قدمت آنها به 2000 تا 3000 ق.م میرسد كه در ینجا به 3 نمونه كه شناختهتر در جهان است اشاره میكنیم:
نوعی شیپور به نام شوفار (Shofar) كه از شاخ قوچ ساخته شده و آن را به شاخ قوچی كه به جی اسحق توسط حضرت ابراهیم قربانی شد نسبت میدهند و دیگری نوعی ترومبپت به نام خستوتسرا (Hazzoarah) و نوعی زنگ كه لباس كاهنان آویزان بود و هنگام حركت به صدا در میآمد به نام پامون (Paa-mon) .
انواع دیگر سازها :
در پی تحقیقات به دست آمده دو گام یا نوا در موسیقی یهود وجود داشته كه همانند گامهی موسیقی آئولین Aeoliyan و دیگری چیزی نزدیك به گام فیریژین Phirizhiyan كه به خاطر دیرینگی فرهنگ بنیاسرائیل، نشان میدهد كه این دو گام یا نوی موسیقی یونان باستان از موسیقی عبری ریشه گرفته است، حتی بر همگان ثابت گردیده كه پیهگذار موسیقی كلیسائی و كاتولیكی، موسیقی و از مزامیر آئین یهود بوده است كه در طی قرنها تغییراتی در آن صورت گرفته و رفته رفته در آئین مسیحیت جی گرفته است. برای نمونه میتوان به سرود كلیسائی هللویا Hallelouyah اشاره كرد كه ریشه در سرود (هللویاخ Hallelovyakh ) از مزامیر داود دارد.
بعد از اسارت یهودیان و جنگها، به خاطر پراكندگی قوم بنیاسرائیل در جهان، موسیقی یهود با حفظ هویت خود جی پی خود و تأثیر خود را در تمام نواحی جغرافییی كه پراكنده شده بود، گذاشت، كه میتوان به عنوان نمونه موسیقی شرق و جنوب اروپا و آسیی صغیر را قید كرد كه از همه بارزتر موسیقی بلوك شرق اروپا كه اصطلاحا به موسیقی كِلزِمر
(KLEZMER ) و اصلیتر(Yiddish) یدیش (فرهنگ و گویش یهودیان اروپی شرقی) میگویند نام برد كه خاص موسیقی یهودیان سكنی گزیده در این منطقه است.
همینطور این تأثیر در موسیقی روسیه اتفاق افتاد ولی به علت فشارهی حكومت تزاری و بعد از آن كمونیستی همیشه از بیان تأثیر آن خودداری شد.
موسیقی عرب و شام نیز از عناصر موسیقی یهود اقتباس گردیده است. همانطور كه سعد بن عُدی خلیل در كتاب موسیقی عرب كه در قرن 3 هجری قمری نگارش شده و در كتاب شعر و موسیقی ابوتراب رازانی این مسئله اعلام گردیده است و این مسئله چنان بارز است كه هر شخصی با گوش كردن به نمونه موسیقی اعراب چه در خاورمیانه چه شمال آفریقا میتواند این مسئله را درك كند.
موسیقی یهود حتی در طی دو قرن گذشته بر موسیقی آمریكا به خصوص آمریكی جنوبی (Latin) تأثیر شگرفی گذاشته است. نقش یهود در موسیقی ایران نیز بسیار ظریف ولی در عین حال محسوس است هر چند كه تحقیقات زیادی در این مورد نشده ولی به جرأت گفته میشود كه یكی از بانیان حفظ موسیقی یران، ایرانیان یهودی بودهاند و حتی دستگاه چهارگاه را به یهودیان نسبت میدهند كه به عنوان شكرگذاری به كوروش تقدیم شده كه سرودی به روی آن ساخته شده بود.
در پیان این مقال را جمعبندی میكنم كه موسیقی دنیی امروز ما چه : كلاسیك چه پاپ ، جاز و ... بخشی از رشد و تكامل خود را مدیون به علاقمندی به حفظ و حراست قوم بنیاسرائیل از موسیقی میدانند. چه بسا اگر چنین نبود ما موسیقی جهان را در ابعاد و وضعیت كنونی نمیدیدیم و این گسترش و علمی شدن آن صورت نمیپذیرفت. حتی موسیقیدانان برجستهی در جهان یهودی بودهاند و در طی سالهی 1800 م. به بعد حفظ و تكامل موسیقی جهان را به عهده داشتند و قدمهی بس عظیم برداشتهاند. به عنوان مثال كسانی مثل ویزمنVizmann – باخBlokh – بارچ Bruch – مندلسونMendeless on و ... . كه امروزه نوی آنها را در سرتاسر دنیا میشنویم و نام نوازندگان – آهنگسازان و گروههی موسیقی و به طور كلی موسیقیدانان یهودی در خط اول فهرست موسیقی دنیا جی دارد.
یهود از اولین روزگار پیدیش موسیقی، آوی موسیقی را كه حس وفاداری و پاكدامنی را به خداوند عرضه میداشت ارج مینهادند و موسیقی را كه حس پلیدی و بتپرستی را در آنها تقویت میكرد مطرود میدانستند و از بین میبردند.
در پیان خاطرنشان میكنم گستردگی این موضوع به حدی است كه هیچگاه نمیتوان تمام زویا و ابعاد آن را معرفی كرد و در واقع مقاله فوق پیالهی از این دریی بیكران است كه سعی در معرفی آن داشتم.
«آنجا كه كلام از بیان احساسات درمیماند و قطع میشود ...
موسیقی آغاز میگردد.
مقالات مرتبط:
یهودیان و موسیقی اصیل ایرانی
نقش یهودیان در
ترویج موسیقی دینی
مقدمه ی بر
موسیقی یهود و بنی اسرائیل
مرغ سحر بخش 1
موسیقی در دین
یهود
