یهودیان و ایران در دوره هخامنشیان و رهایی از اسارت

کیارش یشایایی
اردیبهشت 78

در سال 559 قبل از میلاد كوروش با فیق آمدن بر استیاكس و برچیدن سلسلة ماد، پادشاهی بلا معارض و كشور قدرتمند دنیی قدیم را بنیاد نهاد. با تصرف شهر بابل و ادامة كشور گشیی این پادشاه سرزمینهی زیادی به قلمرو ایران ضمیمه شد كه از جملة آنها می‌‌توان سرزمین مقدس و نیز نقاطی كه یهودیان در آن به اسارت گرفته شده بودند، نام برد. به موجب فرمانی كلیة اسرا و افرادی كه در قلمرو پادشاهی كوروش بودند آزاد و از هر گونه اذیت و آزاری مصون گشتند.

استوانة گلی كه نوشته‌‌هی آن حاوی فرمان كوروش می‌‌باشد كهن‌‌ترین سند كتبی از دادگستری و مراعات حقوق بشر در تاریخ و میه سرفرازی ایرانیان است. این لوح در سال 1879 میلادی توسط هرمز رسام در شهر بابل یافت شد و اكنون در موزه بریتانیا نگهداری می‌‌شود. ترجمه قسمتی از متن باقی مانده به این شرح است:
"سربازان من بسیار دوستانه‌‌در بابل گام برمی‌‌داشتند، من نگذاشتم كسی (در جیی) را در تمام سرزمین "سومر" و "اكد" ترساننده باشد. من (شهر) بابل و همة(دیگر) شهرهی مقدس را در فراوانی نعمت پاس داشتم. درماندگان باشنده در بابل را كه (نبونئید) یشان را به رغم خود دست حُدیان یوغی داد بود كه نه در خور یشان.

درماندگی‌‌هیشان را چاره كردم و یشان را از بیگاری رهانیدم"(1)

در این زمان طی فرمان دیگری كه در كتاب عزرا (از كتب مقدس یهود) از آن یاد شده‌‌است.كلیة یهودیان از اسارت رها گشتند و طی همین فرمان آزاد گذاشته شدندتا به اورشلیم رفته و خانة حُدا را بازسازی نمیند. متن فرمان چنین است.

" كوروش پادشاه فارس چنین می‌‌فرمید كه... حُدی آسمانها، جمیع ممالك زمین را به من داده و مرا امر فرموده است كه خانه‌‌یی كه برای وی در اورشلیم در یهودا است بنا كنم * پس كیست از شما از تمامی قوم او كه حُدیش با وی باشد. او به اورشلیم كه در یهودا است برود و خانة حُدا را كه حُدی اسرائیل حقیقی است بنا نمید(2).

كوروش همچینن ظروف و وسیل گرانبهی اورشلیم را كه بخت‌‌النصر غارت كرده بود جمع آوری نمود و به اورشلیم بازگرداند.(3)

با صدور فرمان كوروش تعدادی از یهودیان تحت سرپرستی زَروبابل رهسپار سرزمین مقدس شدند.(4) به غیر از این تعداد كه جدی از خدم و هشم خود چهل و دو هزارو سیصد و شصت نفر بودند (5) عده‌‌ی از یهودیان هم كه داری موقعیتهی اقتصادی و اجتماعی شده بودند، ترجیح دادند در بابل باقی بمانند. این عده كه در ینده هستة مركزی یهودیان ایران را تشكیل دادند، بعداً از مركزشان كه بابل بود به یالات داخلی پارس كوچ كردند. از این مناطق می‌‌توان اكباتان و شوش را نام برد.(6)

واقعة پوریم:

جشن پوریم علاوه بر جیگاه خاص مذهبی در میان یهودیان جهان، نشانه‌‌ی از همنشینی بسیار كهن و ریشه‌‌دار میان این قوم و ایرانیان است. این واقعه در حدود24 قرن پیش (355 قبل از میلاد) در كشور یران،در دوره‌‌ی كه انبوه یهودیان در ایران زندگی می‌‌كردند و در زمان پادشاهی خشیارشاه رخ داده است(7) همه ساله در چهاردهم آدار به جهت رهیی یهودیان از كشتاری كه برای آنان تدارك دیده شده بود مراسمی در سراسر جهان برگزار می‌‌گردد. (8) آرامگاه استر و مردخی كه مسببین اصلی نجات یهودیان از این توطئه بودند هم اكنون در همدان زیارتگاه كلیمیان ایران می‌‌باشد.

ادامة ساختمان بیت همیقداش:

ساختن بنی بیت همیقداش در زمان كوروش و داریوش اول ادامه یافت. ولی در زمان سلطنت اردشیر اول (ارتحشستا)سخن چینی و دسیسه اقوام مخالف یهودیان در نزد این پادشاه مؤثر واقع شد و اردشیر اول طی فرمانی از ادامة آبادانی معبد مقدس(بیت همیقداش) جلوگیری نمود(9)

پس از به سلطنت رسیدن داریوش دوم این پادشاه بنا بر فرمان كوروش كه در كتابخانة بابل یافت گردید، مجدداً دستور ادامه ساختمان بیت همیقداش را صادر نمود.(10)

" و به كار این خانة حُدا معترض نباشید. اما حاكم یهود و مشیخ یهودیان این خانة حُدا را در جیش بنا نمیند*و فرمانی نیز از من صادر شده است كه شما ب این مشیخ یهود به جهت بنا نمودن این خانه حُدا چگونه رفتار نمائید. از مال خاص پادشاه یعنی از مالیات ماوری نهر خرج به این مردمان بلاتأخیر داده شود تا معطل نباشند * و میحتاج یشان را از گاوان و قوچها و بره‌‌ها به جهت قربانی‌‌هی سوختنی برای حُدی آسمان و گندم و شراب و روغن بر حسب قول كاهنانی كه در اورشلیم هستند روز به روز بی كم و زیاد داده شود*تا آنكه هدیی خوشبو برای حُدی آسمان بگذرانند. و به جهت عمر پادشاه و پسرانش دعا نمیند*و دیگر فرمانی از من صادر شد كه هر كس كه این حكم را تبدیل نمید از خانة او تیری گرفته شود و بر آن آویخته و مصلوب گردد و خانه او سبب این عمل مزبله بشود*و آن حُدا كه نام خود را در آنجا ساكن گردانیده است هر پادشاه یا قوم را كه دست خود ر برای تبدیل این امر و خرابی خانه حُدا كه در اورشلیم است دراز نمید هلاك سازد. من داریوش این حكم را صادر فرمودم پس این عمل بلاتأخیر انجام شود."(11)

ساختمان بیت همیقداش دوم در سوم آدار در سال ششم پادشاهی داریوش پادشاه به اتمام رسید.(12)

عزرا و نحمیا بزرگان دربار اردشیر دوم:

"عزرا دانشمندی بزرگ و در قوانین مذهبی یهود بی‌‌همتا بود. نحمیا هم از بزرگان دربار اردشیر از مردان سیاسی و دوستدار سرزمین مقدس بود.

كوشش این دو مرد چنان وضع سیاسی و دینی یهودیان جهان را در آن روزگار دگرگون ساخت كه اثراتش تا امروز به جاست. تغییرات و تحولاتی كه این دو مرد نامدار در زمینه‌‌هی سیاسی و مذهبی پدید آوردند، از یهودیان مردمی ساخت كه توانستند داری آئین و ادبیاتی جاویدان باشند. آنها كتاب مدس و ادبیات بنی‌اسرائیل را گردآوری كردند و زبان عبری را از فراموشی رهائی بخشیدند و انجام این كارها تنها، نتیجة آسیش و آرامشی بود كه از پرتو شكوهمند شاهنشاهی هخامنشیان بدست آورده بودند "(13)

در اثر حضور این دو پیامبر در شوش و به واسطة احترامی كه نزد پادشاه ایران داشتند فرامین مساعدی برای یهودیان صادر گردید و آنها آزاد گذاشته شدند تا به سرزمین مقدس بروند و از كمكهی این پادشاه برخوردار شدند(14)

اردشیر سوم :

در زمان پادشاهی اردشیر سوم، این پادشاه یهودیان را وادار به پرستش رب‌‌النوع آناهیتا نمود. (15) به دنبال این فرمان در سال‌‌هی 358 تا 338 قبل از میلاد یهودیان سر به شورش برداشتند و در نقاط دیگری از ایران پراكنده شدند كه شامل هیركانیا و نقاط دیگری در جنوب ایران فعلی از جمله شوسیانا می‌‌باشد (16)

دانیال نبی :

حضرت دانیال نبی از پیامبران بنی اسرائیل می‌‌باشد كه آرامگاهش در شهر شوش خوزستان و زیارتگاه مردم ایران می‌‌باشد.

این شخص فردی از اسیران یهودا بود كه به سبب حكمت و دانش خود و تعبیر خوابهی بخت‌‌‌‌النصر جیگاه ویژه‌‌ی در نظر این پادشاه پیدا كرد و رئیس رؤسی جمیع حكمی بابل گردید.

در زمان بَلْشَصَر (پسر بخت‌‌النصر) در ضیافتی كه این پادشاه ترتیب داده‌‌بود ناگهان انگشتان دست انسانی بیرون آمد و بر دیوار مطالبی نوشت كه حضرت دانیال آن نوشته‌‌ها را خواند و تفسیر نمود:

"حُداوند سلطنت تورا به انتها رسانده. سلطنت تو تقسیم گشته به مادیان و پارسیان بخشیده شده‌‌است.
گفته‌‌اندكه در همان شب بَلْشَصَر پادشاه كلدانیان كشته شد(17)

دانیال در دربار داریوش:

"و داریوش مادی در حالیكه شصت و دو ساله بود سلطنت را دریافت* و داریوش مصلحت دانست كه صدوبیست والی بر مملكت نصب نمید تا بر تمامی مملكت باشند* و بر آنها سه وزیر كه یكی از یشان دانیال بود تا آن والیان به یشان حساب دهند و هیچ فردی به پادشاه نرسد* پس این دانیال بر سیر وزرا و والیان تفوق جست زیرا كه روح فاضل در او بود و پادشاه اراده داشت او را بر تمام مملكت نصب نمید * (18) این داستان با سخن‌‌چینی و دسیسة سیر وزرا نسبت به دانیال ادامه می‌‌یابد تا آنجا كه پادشاه را مجبور به صدور و امضی حكمی كردند كه به موجب آن هر شخصی كه تا سی روز از حُدیی یا انسانی سوی داریوش مسئلتی نمید در چاه شیران افكنده شود. دانیال به فرمان وقعی ننهاد و هر روز سه مرتبه حُدی خود را عبادت می‌‌كرد. پس آن اشخاص به پادشاه اطلاع دادند و پادشاه از امضی فرمان سخت پشیمان و عصبانی گشت. اما به موجب قانون مادیان و فارسیان حكم غیرقابل برگشت بود. دانیال یك شب را در چاه میان شیران به سر برد و بامداد روز بعد بدون هیچ صدمه و آزاری از چاه خارج گردید. داریوش اشخاصی را كه از دانیال شكیت كرده بودند، به همراه خانوادة آنان در چاه شیران افكند و آنان طعمة شیران گشتند(19)

"اوست كه نجات می‌‌دهد و می‌‌رهاند و یات عجیب را در آسمان و زمین ظاهر می‌‌سازد و اوست كه دانیال را از چنگ شیران رهیی داده‌‌است* پس این دانیال در سلطنت داریوش و سلطنت كوروش فارسی پیروز می‌‌بود* (20)

پی نوشت:

1) عبدالمجید ارفعی(1356)" فرمان كوروش بزرگ"

2) كتاب عزرا(1: 2-3)

3) همان منبع(1: 7-11)

4) همان منبع(1:2)

5) همان منبع(65:2)

6) 973

7) ماهنامة بینا فروردین 1378

8) 1973

9) كتاب عزرا(باب چهارم)

10)كتاب عزرا(باب ششم)

11)همان منبع(6: 13-8)