برگردان ثریا پاستور
مهر 1385
به
موجب تحقیقات انجام شده یهودیان ایران در قرن هشتم قبل از میلاد مسیح فرشهیی به
افتخار كوروش بزرگ بافته بودند كه از آنه برای تزئین آرامگاه وی نیز استفاده شده
است.
ارتباط میان یهودیان و فرشهی دستباف یران، به دوران بسیار قدیم باز میگردد. نشانهها و ردپی این ارتباط به حدود 3500 سال قبل میرسد. بعد از مهاجرت بنیاسرائیل از مصر، یهودیان در زندگی چادرنشینی خود از «گلیم» برای پوشاندن كف زمین و دیوارهی چادرها استفاده میكردند. این نكته در كتاب «مهاجرتنامه» (Le Livre Del’exode) و بعد از آن در كتاب «تمثیلها» (Proverbes) آورده شده است. در كتاب «وقیعنگاری» (Le Livre Del’exode) از حضرت سلیمان و فرشهی متعلق به او و رنگهی گوناگون مورد استفاده در بافت آن فرشها : آبی، سفید، قرمز و شنگرف یاد شده است. در این كتاب همچنین آمده است كه نقش و نگار این فرشها از یك طرف نشاندهنده ده احكام خداوند توسط حضرت موسی و شیرها و از طرف دیگر، نمیانگر تصویر عقابها میباشد. تار و پود و بافت شهرها نیز شباهت بسیاری به بافت فرشهیی دارد كه در حال حاضر درمیان قبیل دورهگرد صحری سینا مورد استفاده قرار میگیرد. Barber در مقدمه كتاب خود تحت عنوان «مطالعه درباره تاریخچه نساجی» مینویسد كه فرشهی مورد بحث در حقیقت اولین فرشهی شناخته شده به شمار میروند. یهودیان در انتخاب طرحها و نقشهی مختلف فرشها از موضوعات كتاب مقدس و از سمبولهی یهودیت از جمله ستاره داود، شیر یهودا، حضرت موسی، حضرت هارون، حضرت ابراهیم و حضرت اسحق و ... الهام گرفتهاند. قرن هشتم قبل از میلاد، سرآغاز تاریخ طولانی زندگی یهودیان ایران است كه، با پراكندگی آنها، ارتباط مستقیم دارد. به موجب تحقیقات انجام شده توسط Antone Felton یهودیان ایران در قرن ششم قبل از میلاد مسیح، فرشهیی به افتخار كوروش بزرگ بافته بودند كه از آنها نیز برای تزئین آرامگاه وی استفاده كردهاند. این فرشها، كار قالیبافان شهرهی همدان، شیراز و اصفهان بوده است كه گفتهاند حدود 2 قرن بعد توسط اسكندر مقدونی از روی آرامگاه كوروش بزرگ به غارت برده شد. اسكندر مقدونی علاوه بر ین، تمامی طلاكاریها و اشیاء گرانبهی دیگری را كه مزین كننده آرامگاه كوروش بود را نیز به همراه خود برد و باز هم بنا به گفته Feltopn نشانههی این غارتگریها در كتاب Flavius Josephe مورخ و تاریخنویس یهودی و یكی از بزرگترین چهرههی شناخته شده ادبیات یهود تأثیر گرفته از یونان، مشهود است و این ظاهراً تنها شواهدی است كه در مورد فرشهی دستبافت یهودیان از دوران قدیم به دست ما رسیده است.
نقش یهودیان در فرهنگ یران:
وابستگی یهودیان به فرهنگ یران، نقش به سزیی در انتقال یك میراث
فرهنگی ویژه داشته است. نظریه «ناخودآگاهی جمعی» كه توسط روانشناس مشهور یونگ Jung
مورد بحث قرار گرفته است، خود توجیهكننده وضع یهودیان آن دوران است. یهودیان
براساس یك اعتقاد سمبولیك، همواره خواستار آن بودهاند كه تشابهی میان فرهنگ یهودیت
و فرهنگ ایران برقرار سازند. بر این اساس نوع بافت فرشها با تار و پود و نسوج
ابریشمی زربفت، با الهام از موضوعات مذهبی، به گونهی سنتی و نسل اندر نسل از مادر
به دختر انتقال یافته است. به عقیده Levi Strauss «هر فرهنگی را میتوان مانند
مجموعهی از سیستمهی سمبولیك در نظر گرفت كه در راس آن، پدیدههی هنر، علم و
مذهب قرار دارند». جلوههی ظاهری این فرهنگ در نزد یهودیان ایران به ویژه در مورد
موسیقی و قالیبافی بسیار چشمگیر است. اولین فرشهی بافته شده توسط یهودیان، یك
فرش دیواری Tapisserie مربوط به قرن چهارم بعد از میلاد مسیح میباشد كه در شهر
اسكندریه به دست آمده است. بعد از آن، در دوران حكومت سلسله ساسانیان نیز، به
صنفهی قالیبافان یهودی، اشاره شده است. پس از تاریخ ورود اسلام به یران، در
حدود اواخر قرن هفتم، هیچگونه اشارهی به قالیبافان یهودی ایران نشده. كار
قالیبافان یهودی بین قرن دهم و سیزدهم، در نقاط دیگر یعنی خارج از ایران و به ویژه
در قاهره و دمشق، چشمگیر بوده است. تعداد قالیبافان یهودی كه در كارگاههی
قالیبافی سلطنتی كشور سوریه مشغول به كار بودند نیز بیشمار بوده است. كار
قالیبافان ایرانی یهودی، علاوه بر این در شهر Tyr واقع در كشور اسپانیا كه به تصرف
اعراب (Maures) درآمد و همچنین در آفریقی شمالی و فلسطین نیز دیده شده. از قرن
یازدهم به بعد، كنیساها با فرشهی بافته شده توسط یهودیان تزئین میشدند. دو كنیسا
واقع در شهر قدیمی قاهره به گونه چشمگیری با كار قالی قالیبافان یهودی، تزئین شده
و این دو كنیسا با برخورداری از فرشهی گرانبها و باشكوه، به مذهبیون و طرفداران
كنیسا، امكان نشستن بر زمین را فراهم میآورد.
یهودیان یران:
بنیامین تودولیی Benjamin De Tudele جهانگرد و ربی یهودی اسپانییی (سال وفات
1173) اطلاعات سودمند و ارزندهی درباره یهودیان ایران گردآوری كرده است. او به
هنگام مسافرتهی بسیاری كه به كشورهی مختلف از جمله مشرق زمین و آفریقی شمالی
داشته، به مطالعه درباره وضعیت جمعیتهی یهودی پرداخته و در رویتهی خود چنین
مینویسد: در اواخر قرن دوم میلادی، قسمت اعظم تولید و بافت قالیهی یران، حاصل
كار جمعیتهی یهودی ساكن شهرهی همدان، اصفهان و شیراز بوده است.
بنا به گفته یكی دیگر از معاصرین او، جمعیتهی یهودی شوشتر (شوش قدیم) كه تقریباًٌ بالغ بر پانزده هزار یهودی بوده است، عملاً داد و ستد فرشهی این منطقه را عهدهدار بودهاند. از طرف دیگر میدانیم كه به موجب نوشتههی تاریخنویسان و مورخین ایرانی و عرب، منطقه میان اصفهان و شوش قدیم «یهودیستان» نامیده میشد. از قرن شانزدهم به بعد و در اوائل قرن هفدهم میلادی یعنی در دوران حكومت سلسله صفویه، بافت پارچه رواج بسیاری داشته است و مهمترین مراكز تولید پارچه در آن زمان شهرهی اصفهان، یزد و كاشان بوده و كارگاههی ابریشمبافی و قالیبافی، نقش مؤثری در داد و ستد خارجی ایران به ویژه با كشورهی اروپیی داشتهاند. در این دوره، یهودیان در زمینههی مربوط به هنرهی برودری دوزی Broderie نقشاندازی روی پارچه و پارچههی زربفت (پارچههی ابریشمی مزین به طلا و نقره) و همچنین بافت پارچههی ویژه روتختی، كاغذ دیواری و مجلد كردن كتابها، به اوج شكوفیی رسیدند. شاه عباس اول (1629-1587) كه خود از دوستداران كار قالیبافی بوده است، تعدادی از یهودیان و ارامنه را به همراه خود به پیتخت جدیدش «اصفهان» برد. یهودیان علاوه بر ین، در كار رنگرزی پشم و ابریشم، از مهارت بسیاری برخوردار بودند و در ردیف یكی از مهمترین اصناف در زمینه بافندگی و نساجی به شمار میرفتند.
نقش یهودیان در بافت قالیهی یران:
دوران شكوفیی تولید و بافت فرش در میان جمعیتهی یهودی در اوائل قرن نوزدهم
میلادی به اوج خود میرسد و كار قالیبافان یهودی در شهرهی كاشان، اصفهان، كرمان،
تبریز و سراب، بیش از هر زمان دیگری چشمگیر بوده است. مونههیی از این فرشهی
بسیار ظریف در موزههی مختلف در سراسر دنیا، به یادگار حفظ شده است. به عنوان مثال
در موزه Beth Zedek در شهر تورنتو واقع در كانادا، حدود یك دوجین از این آثار
برجسته قالیبافی وجود دارد. به ویژه یك نمونه فرش كاشان كه بافت آن مربوط به سال
1850 میلادی بوده و شرح حال قوم یهود را در دوران حضرت سلیمان و دوره عهد عتیق به
تصویر میكشد. این فرش منحصر به فرد، داری بیش از 2000 گره میباشد. فرش دیگری كار
قالیبافان یهودی شهر كاشان كه بافت آن مربوط به حدود 1890 م. میباشد و توسط
ناصرالدینشاه (1896-1848 م.) به قالیبافان یهودی سفارش داده شده بود تا به پزشك
یهودیاش به نام حكیم نورمحمد هدیه دهد. در زمینه اقتصادی با توجه به جیگاه محكم
یهودیان در كار تولید، داد و ستد و صادرات فرش در یران، طبیعی است كه یهودیان در این كشور، موقعیت ممتازی در كار تجارت فرشهی مشرقزمین به دست آوردند. George
Curzon زمانی درباره یهودیان ایران نوشت كه آنان در امر تجارت و داد و ستد شهرت به
سزیی دارند. در قرن نوزدهم Anton Felton نیز به نوبه خود مینویسد كه میزان تولید
فرشهی ایران به حدی بالاست كه میتواند پاسخگوی نیازهی بازارهی اروپا باشد. یك
روزنامهنگار انگلیسی موسوم به Mac Lean در سال 1904، نقش یهودیان در زمینه واردات
پنبه از منچستر و همچنین جیگاه ویژه آنها در امر تجارت در شهرهی كرمانشاه، همدان
و (خرمشهر) را یادآور شده است. شهر كاشان، به دلیل وجود یهودیان، در این شهر از یك
تاریخ ویژه و قدیمی برخوردار بوده و این شهر در حقیقت محل اقامت یهودیان رانده شده
از اسپانیا در دروان تفتیش عقید میباشد و همانگونه كه Anton Felton مینویسد،
بنا بر اسناد تاریخی موجود، شهر كاشان «مركز فرهنگی یهودیان یران» بوده است و
فرشهی بافته شده توسط یهودیان در این شهر، خود گواه این امر است. در آن سوی كشور
یران، در آذربیجان نیز فرشهی معروف بافت شیروان، بادكوبه و قرهباغ قابل
ذكر است. مارتن ژیلبر Martin Gilbert ، نویسنده كتاب «اطلس تاریخ یهودا» به ویژه
مینویسد: جنوب قفقاز، بین ایران و تركیه، منطقه ممتازی برای قالیبافی بوده است.
یهودیان و همسیگان مسلمان آنها، فرشهی بسیار زیبا، با رنگها و نقش و نگارهی
بسیار ظریفی كه در نوع خود، از ویژگیهی خاصی برخوردارند، بافته و عرضه كردهاند.
Anton Felton تیید میكند كه یهودیان ساكن مناطق كوهستانی كه زبان و گویش محلی
آنها یكی از لهجههی زبان فارسی است، از خط عبری استفاده میكردند.
- Amton Felton «فرش یهودیان یران» در «تاریخ معاصر ایرانیان یهودی» انتشارات مركز تاریخ شفاهی یهودیان ایران – 1997 – جلد دوم – صفحه 19.
- Barber E. J.W. «نساجی ماقبل تاریخ» انتشارات Princeton University Press 1991 موسسه Harris «5000 سال نساجی» انتشارات British Museum Press لندن – 1993.
- Anton Felton «فرش یهودیان یران»
- مراجعه به Alain Chaulli «مطالعات یرانشناسی» دانشگاه سوربن پاریس در سال 2002، در باره موسیقیدانان یهودی ایرانی در قرن 19 و 20 و تأثیر آنها در حفظ میراث مربوط به موسیقی یران
- Anton Felton «فرش یهودیان یران» كه در آن به كتاب Dischnitzer M. تاریخ هنرها و صنیع یهودیان» از انتشارات Jonathan David – لندن – 1945، اشاره میكند.
- George Curzon كتاب ب«یران و مسائل مربوط به یرانیان» لندن – 1961- جلد اول صفحه 510
- Martin Gillbert در كتاب The Dent Atlas Of Jewish انتشارات D.J.M. ، لندن، 1993- صفحه 50
