بیژن آصف                                                                                                                                    آذر 80
 

یهودیان ایران در سال 539 قبل از میلاد وارد ایران شدند و در سه قسمت غرب و مركز و شمال ایران سكنی گزیدند. یهودیان همدان نیز بخشی از یهودیان وارد شده به ایران بودند. از تعداد یهودیانی كه وارد همدان شدند آمار مشخصی در دست نیست.

برخی از كلیمیان همدان خود را از سبط شیمعون (از فرزندان حضرت یعقوب) و بعضی دیگر خود را از نسل حضرت داوود میدانند.

همدان در زمان پادشاهان پارسی و هخامنشی همواره شهر ییلاقی آنها بود و به همین علت یكی از پر جمعیت ترین مراكز یهودی نشین ایران بوده است.

در مورد تعداد یهودیان همدان آنچه كه از قرائن بر میید این است كه كلیمیان همدان بید تعدادشان قابل ملاحظه بوده باشد به طوری كه از یكصد سال پیش به این طرف بازار همدان به نام بازار كلیمیان همدان نام گذاری شده بود. جمعیت یهودیان همدان درقرن معاصر حداكثر به 10000 نفر رسیده (بنابر رویات مختلف) و در دو دهه اخیر حداكثر به 2500 نفر رسید كه درحال حاضر كمتر از 100 نفر در این شهر ساكن هستند.

شغل و حرفه كلیمیانی كه به ایران وارد شده بودند ابتدا كشاورزی و گلهداری بوده است و بعدها با توجه به تغییرات اجتماعی یران، به طرف حرفههی دیگر مانند پیشههی قماش فروشی، عطاری و در قرون بعدی به طرف شغل اداری و پزشكی و سیر مشاغلی علمی گریش پیدا نمودند.

زیارتگاه «اِستِر» و «مُردِخی»

در حدود 2500 سال پیش (سال 3276 عبری یا 484 قبل از میلاد)، خشیارشا، پادشاه ایران (كه طبق عقیده برخی مورخین، فرزند داریوش بزرگ هخامنشی بود)، در مراسم جشنهی سلطنتی بر همسر خود خشم گرفت و به جی او، یك دختر یهودی را به نام «استر» به عنوان ملكه ایران زمین برگزید.

مقبره استر و مردخی در همدان

مقبره استر و مردخی- كه جزء مهمترین زیارتگاههی یهودیان ایران و جهان است- در شهر همدان قرار دارد و علاوه بر یهودیان، سیر هموطنان نیز از این مكان مقدس دیدار میكنند. مقبره استر و مردخی جزء آثار میراث فرهنگی ایران ثبت شده است. وجود این زیارتگاه، عامل مهمی در شكلگیری و تداوم حضور جامعه یهودی در همدان بوده است.

زبان كلیمیان همدان

زبان كلیمیان همدان زبان «فًهلوی» (دری) بود. در این زبان هنگام تلفظ واژه ها یا كلمات به آنها كسره میداده اند و كلیمیان به این زبان اصولا زبان «راجی» میگفته اند و این زبان هنوز در برخی خانواده هی كلیمی تكلم میگردد.

اطلاعاتی در مورد تاریخچه بوجود آمدن این زبان در دست نیست ولی عده ی را عقیده بر این است كه این زبان در زمان مغولها بوجود آمده است ولی با توجه به شباهتی كه این زبان با زبان هموطنان زرتشتی دارد گمان میرود كه تاریخچه این زبان به زمان ورود یهودیان به ایران باز گردد.

برخی را عقیده بر این است كه علت پیدیش و ابداع این زبان این بوده است كه اگر گفتگوی خصوصی بین دو یا چند نفر بوده و نمیخواستند كه كسی متوجه گفتگوی بین آنها گردد ب این زبان صحبت میكردند.

سواد

اكثر كلیمیان همدان فاقد سواد فارسی بودند و سواد آنها به سواد عبری محدود میشد. یعنی اگر مطلبی را میخواستند بنویسند به خط عبری و زبان فارسی مینوشتند یعنی حروف آن را با فارسی تطبیق میدادند و مینوشتند. هم اكنون در بعضی از كنیساها كتابهیی مذهبی- مانند ترجمه متون مقدس- موجود است كه به خط عبری فارسی (فارسیهود) نگاشته شده است.

كلیمیان همدان زبان عبری را معمولا در كنیساها و یا مكتبخانهی كه در آن زبان عبری تدریس میشد فرا میگرفتند.

پس از مدتی از فعالیت مكتبخانه، در محلی به نام «گَن یلادیم» كه امروزه مهدكودك نامیده میشود به كودكان و نوجوانان عبری یاد داده میشد.

پس از مدتها مدرسه آلیانس بعد از تهران، در همدان نیز تاسیس شد. تا قبل از تاسیس مدرسه آلیانس، كلیمیان همدان از نظر امنیت و امكانات مادی و معنوی وضع خوبی نداشتند. كمتر فرد كلیمی با زبان خارجی آشنیی داشت و كلیمیان همواره در فقر و فلاكت زندگی میكردند.

وجود بیماریهی گوناگون روز به روز قربانیان بیشتری میگرفت. این جامعه همیشه مورد تعرض، تهدید انواع دشنامها و توهینها قرار میگرفت، ت این كه در سال 1900 میلادی، مكاتب سنتی آموزش دینی جی خود را به این مدارس دادند و جامعه كلیمیان با تاسیس مدارس مذكور با فرا گرفتن علوم و فنون، موقعیت اجتماعی بهتری در میان ملت ایران پیدا نمود.

ظهیرالدوله حاكم همدان (داماد ناصرالدین شاه) در خاطرات خود در مورد تاسیس مدرسه آلیانس در همدان چنین میگوید:

«جمعه دو ساعت به ظهر مانده به مدرسه آلیانس دعوت داشتم رفتم، این مدرسه مكان مخصوصی برای این كار ندارد، دو سه خانه كوچك را اجاره كرده به توی هم راه باز كردهاند. چهارصد پسر و هشتاد دختر شاگرد دارند. بیشتر شاگردها یهودی هستند (چون خود شركت آلیانس یهودی است) سه نفر رییس و معلم دارند كه فرنگی و فرانسه هستند، ولی مذهبا یهودند. جِدّی دارند كه بچههی پنج شش ساله را فرانسه بیاموزند و هم آموختهاند، از این عده شاگرد از كوچك تا بزرگ هیچ كدام نیستند كه زبان فرانسه را خوب حرف نزنند. بعضیها به كلی زبان فارسی و تلفظ فارسی یادشان رفته است و فرانسه خوب میدانند. گویا معلمین آلیانس در هر كجا هستند سعی و كوششان این است كه هر شاگردی به كلی زبان وطن و پدر و مادریاش را فراموش كند و زبان فرانسه بیاموزد. معلمین نقش بزرگی نشان دادند كه در این نقاط ما مدرسه داریم. در غالب جاها به جز ممالك متمدنه مدرسه دارند. رییس میگفت عدد شاگردهی ما در تمام دنیا چهل و پنج هزار نفر است … ».

ظهیرالدوله مجددا در خاطره دیگری چنین میگوید: « چهارشنبه صبح رفتم سر بنیی كه عملهجات مشغول پی كندن بودند و مردم هم دسته دسته آجر و گچ میآوردند. شاگردان مدرسه آلیانس كه بیشترشان اسرائیل (كلیمی) هستند با رییسشان كه فرنگی است خیلی منظم هستند. چهار صد نفرند، مدرسه دخترها هم دارند ولی بیشترشان دخترهی اسرائیلی هستند (منظور یهودی یا كلیمی است) گویا هفتاد هشتاد نفر شاگرد دختر داشته باشند.

ده پانزده نفرش مسلمانند. پس از آن كه آجرها را به جی خودش گذاشتند خطابه منظومی خواندند و خیلی تشكر كردند كه حالا یهودیها خیلی راحتتر و آزادتر از هر زمان هستند».

مدرسه آلیانس همدان تا جیی پیش رفت كه بهترین آموزگاران و دبیران را در اختیار داشت و در مسابقات درسی كه هر ساله در همدان برگزار میگردید، نفرات اول یا دوم و سوم همواره از مدرسه آلیانس بودند و در مسابقات ورزشی نیز مقامهیی را نصیب خود میكردند.

مدرسه آلیانس همدان تا یك سال بعد از انقلاب اسلامی پابرجا بود ولی به علت مهاجرت عده زیادی از كلیمیان همدان به تهران و گاه خارج از كشور، منحل و نام آن تغییر یافت و بعدا به علت قدیمی بودن تخریب و به جی آن مدرسه دیگری ساخته شد.

بهداشت

تا قبل از تاسیس مدرسه آلیانس، كلیمیان همدان از بهداشت نیز كم بهره بودند اما بعد از تاسیس این مدرسه در كنار آن درمانگاهی نیز بوجود آمد تا هم كلیمیان همدان در مواقع بیماری یا بروز بیماریهی خاص خود را در آنجا مداوا كنند و هم این كه اگر دانش آموزی بیمار بود یا در مدرسه بریش مشكلی پیش آمد او را به درمانگاه انتقال داده و تحت مداوا قرار میدادند.

تشكیلات و اجتماعات كلیمیان همدان

اولین تشكیلات جامعه كلیمیان همدان كنیسا بود و این كنیسا بود كه مردم را به دور هم جمع میكرد. این كنیساها عبارت بودند:

1- كنیسی بزرگ كه گنجینه خاطرات كلیمیان همدان بوده است. یكی از خاطرات خوب و پرشور كلیمیان همدان تجمع آنها در كنیسی بزرگ بود كه روزهی شبات (شنبه) بعد از مراسم تفیلا (دعا) از ساعت یازده صبح در آنجا تجمع میكردند و بزرگان قوم برای آنها به سخنرانی مذهبی (داراش) میپرداختهاند و بعد از این سخنرانیها جوانان سرودهی عبری میخواندند و گاهی نیز شعر به زبان یا گویش همدان یا زبان راجی خوانده میشده است.

2- كنیسی حَگَی نبی كه در ابتدی بازار همدان قرار دارد و به علت كم شدن جمعیت كلیمیان همدان، این كنیسا به برادران مسلمان واگذار گردید كه بعدها به نام مسجد پیغمبر نامیده شد.

3- كنیسی ملا ربیع

كه در سال 1357 به یت اله مدنی اهدا گردید زیرا بدون استفاده مانده بود و از كنیساهی قدیمی همدان بود.

4- كنیسی ملا اوراهام

5- كنیسی مدرسه آلیانس كه در سال 1355 به كنیسی ساخته شده در جوار مقبره استر و مردخی انتقال داده شد.

یك باب حمام مخصوص كلیمیان نیز وجود داشت كه شامل دو قسمت مردانه و زنانه بود.

وجود چندین قصابی كاشر نیز از تشكیلات كلیمیان همدان بوده است.

حال از آن تعداد كنیساها فقط یك باب كنیسا باقی مانده است و از چندین باب قصابی هیچ یك باقی نیست.

مقبره استر و مردخی در همدان نیز در اعیاد و روزهی جمعه محل تجمع كلیمیان همدان بوده و هست.

كلیمیان همدان فراز و نشیبهی بی شماری را در مدت اقامت خود در همدان تحمل كردهاند. در سال 1896 میلادی گروهی ضد یهودی به رهبری شخصی به نام آقا سید ریحان اله در همدان به آزار و اذیت كلیمیان مبادرت نمود و این حركت را در سال 1897 میلادی به تهران نیز كشانید. شخص دیگری به نام میرزا عبداله در همدان برای آزار كلیمیان همدان، دستوراتی درباره نحوه لباس پوشیدن و شكل در ورودی خانههی آنان صادر كرد.

چنانچه كسی این دستورات را اطاعت نمیكرد مورد مجازات قرار میگرفت.

شید یكی از علل بهائی شدن عدهی از كلیمیان همدان همین موضوع بوده باشد.

یكی دیگر از مصیب وارده بر كلیمیان همدان، تبلیغات شدیدی بود كه عوامل بهیی در همدان در میان كلیمیان انجام میدادند.

مدتی تبلیغات بهائیگری در میان كلیمیان صورت گرفت و تعدادی از كلیمیان همدان بهائی شدند ولی در همان ابتدی كار یكی از بزرگان جامعه كلیمیان همدان به نام مسیو منحم كه به ملا منحم هم مشهور بود برای مسئول بهائیان همدان پیام شدید اللحنی فرستاد و آنان را از این كار منع نمود و آنان (مبلغان بهائیت) از این كار دست كشیدند.

ملا یحزقل (پدر مرحوم دكتر فاریاب معروف) یكی دیگر از چهره هی سرشناس جامعه كلیمیان همدان بود كه خود مدتی برای تحقیق درباره بهائیت به میان آنان رفت. او یكی از روزها در یكی از كنیساهی همدان برای كلیمیان سخنرانی كرد و با اریه دلیل مستند كلیمیان را از گریش به بهائیت بازداشت.

علم و هنر

كلیمیان همدان به شعر و موسیقی نیز علاقهمند بودند. از شعری همدان بید از آقیان عبداله طالع، سیاری و ظهوری نام برد. آقی طالع خود نیز دست طولائی در موسیقی دارد.

از موسیقیدانان كلیمی همدان میتوان از نوراله ونوسی، اسحق انجمی، مهدی انجمی و اسحق شیرازی نام برد كه این سه نفر تار مینواختند و آقی ربیع عاشقیان نوازنده چگور یا شش تار، باباجان یوسفیان نوازنده سنتور و تنبك مشهور به باباجان شش انگشتی، شكراله خوش آهنگ نوازنده تنبك یحیی انور نوازنده تار بودند.

از پزشكان كلیمی همدان این افراد را میتوان نام برد: دكتر ظهیرالحكما- دكتر دانیل صدیق الحكما- دكتر یعقوب خان ملقب به ناصرالحكما- دكتر بابا ملقب به ساعد الحكما- دكتر خداداد بنی شاهی- دكتر بصیر- حكیم سلیمان – حكیم بنیامین- حكیم یوسف- دكتر مستفیض- حكیم نبی- حكیم آقا- دكتر مهدی- دكتر محمود- دكتر عزیز سینیی- دكتر مراد سینیی- دكتر ابراهیم اخوت. این افراد دكترهی قدیم همدان بودند كه هیچیك از آنان در قید حیات نیستند. اما پزشكان دورههی اخیر: دكتر نورانی- دكتر مهدیان- دكتر شفا- دكتر ناصری- دكتر كرمانی- دكتر امینی- دكتر رفیع.