|
نشریه داخلی اهوا
برگرفته از کتاب تاریخ معاصر یهود ایران نگارش هما سرشار
تابستان 1388
از دورترین یام تاریخ ایران تاكنون، یهودیان همواره در كشورمان حضور داشته
اند. با ینكه به لحاظ جمعیتی همواره جمعیت ایرانیان یهودی نسبت به سیر
هموطنان خود رقمی ناچیز بوده است، اما همین حضور و ادامه زندگی مشترك قبل و
بعد از ظهور اسلام، نشانه هیی گویا از فرهنگ و تمدن یهودی است. با همه
اُفت و خیزها و نگرانی هی پیدا و پنهان كه در مورد زندگی اقلیت هی دینی
در ایران می توان یادآور شد، هیچ نشانه ی از نسل كشی یهودیان به سبك
كشورهی اروپیی در قرون مختلف در تاریخ و فرهنگ ایرانیان یافت نمی شود.
بررسی دقیق و مستند زندگی كلیمیان در ایران و تأثیر آنها بر اقتصاد، تجارت،
كشاورزی، صنعت و علوم كشورمان، قبل از دوران صفویه (1502 تا 1737) امكان
پذیر نیست. البته نشانه هیی از حضور افراد سرشناس و بزرگان یهودی در
مقامات مؤثر حكومتی ایران در قرون 13 و 14 میلادی می توان یافت. ولی این
موارد به هیچ وجه نمیان گر موقعیت اقتصادی جوامع یهودی در دوران ذكر شده
نمی باشد. سعد ا...، پزشك یهودی در دولت ارغون شاه (1284 تا 1291)،
رشیدالدین فضل ا... همدانی، وزیر دولت غازان خان (1295 تا 1304) و بعضی
دیگر از یهودیان را در مقامات دولت هی یلخانی ایران می توان یافت. در
همین دوره، از شاهین، شاعر بزرگ یهودی كه تورات را در مثنوی مشهور و معتبر
خود به خط عبری و زبان فارسی سروده است، می توان نام برد.
اما مدارك قابل استناد بسیاری از زندگی كلیمیان در دوران شاهان صفویه در
دسترس است. در این دوره، عمده محل تجمع یهودیان در اصفهان، شیراز، همدان،
یزد، كاشان و شهرهی حاشیه كویر ایران بوده است. جمعیت كثیری از یهودیان
كرد نیز در غرب ایران در شهرهی سنندج، كرمانشاه، كامیاران و دیگر نواحی
كردنشین زندگی می كردند. اما در بعضی از شهرهی ایران چون تبریز به دلیل
درگیری ها و هجوم هی گاه و بیگاه و تبعیض هی فراوان، جمعیت یهودیان عملاً
متفرق شده و یا به حداقل رسیده است.
در عصر صفویه، اشتغال به بسیاری از حرفه ه برای یهودیان ممنوع بوده و
مخصوصاً در دوران شاه عباس، مشاغلی كه یهودیان می توانستند آنها را انتخاب
كنند، در لیستی بدین شرح اعلام شده بود: "نخ تابی، پیله وری، زرگری، فعله
گری، بقچه كشی، دوره گردی و غیره." لذا یهودیان از فعالیت در بسیاری از
فعالیت هی اقتصادی باز داشته شده و در حاشیه فعالیت هی جاری قرار می
گرفتند. ولی در كردستان یهودیان عموماً در كشاورزی و خدمات جنبی آن اشتغال
داشته و منشأ اثر بودند. البته این محدودیت ها هرگز نتوانست یهودیان را حتی
به صورت پنهانی از فعالیت در زمینه هی دیگر باز دارد. گزارش جالبی از آمار
كلیمیان شیراز در اواخر دوران قاجار كم و بیش نسبت اشتغال یهودیان را در
شهرهی دیگر نشان می دهد. از جمعیت 10 هزار نفری كلیمی هی شیراز 5 نفر
طبیب، 4 نفر داروساز، 10 نفر ملا، 150 نفر زرگر، 50 نفر تاجر، 10 درصد
جمعیت مطرب (در معنی امروز، مجریان مراسم شادی مذهبی و هنرمند)، سه درصد
عرقیات فروش (تولید و توزیع) و نزدیك به 200 نفر صرّاف و بازاری و بقیه
پیله ور بودند. البته این تركیب اشتغال بعد از دوران صفویه است، وگرنه در
عصر صفوی شریط نامساعد بوده و سخت گیری ها چنان بود كه تأثیر آن تا اواخر
قرن نوزدهم بر جی مانده است.
یهودیان در دوره مشروطه
علیرغم انقلاب مشروطه در سال 1906 و یجاد فضی مناسب تر برای شروع فعالیت
اقلیت هی دینی در زمینه هی اقتصادی، برای یهودیان محدودیت ها به شدت
ادامه یافت و در تمام زمینه ها اولویت فعالیت هی اقتصادی با مسلمانان بود. برای مثال، در اواخر قرن نوزدهم كه فعالیت كلیمیان در خرده فروشی قماش در
اصفهان به صورت چشم گیر گسترش یافت، بلافاصله كسبه و فروشندگان مسلمان
اعتراضات خود را در اصفهان به گوش مسؤولان رساندند. در نهیت، در همین حرفه
ابتدیی نیز محدودیت فعالیت كلیمیان شكل قانونی گرفت و التزام نامه ی مبنی
بر محدودیت یهودیان به فعالیت در خرده فروشی پارچه (بزّازی) بین انجمن مقدس
ملی اصفهان و بزرگان یهودی به امضاء رسید. این التزام نامه در تاریخ یكشنبه
26 ذی الحجه 1324 برابر با 10 فوریه 1907 امضاء گردید. متن كامل این
قرارداد بدین شرح است: "طیفه یهود در محلات اصفهان و خارج شهر اصفهان الی
دو فرسخ، معامله جنس بزازی و علاقه بندی و حریر به كلی ننمیند، اناثاً و
ذكوراً. ولی جهت وصول مطالبات سابقه از حال الی سه ماه دیگر به توسط اناث و
پیرمردهی خود كه سن آنها سی و چهل سال زیادتر باشد، در مراوده به خانه هی
مسلمین مجاز هستند، مشروط بر آنكه بقچه جنس بزازی و غیره همراه نبرند تا
بعد از سه ماه ... . ولی محض رفاه حال آنها، در دهات كه بیش از دو فرسخ
فاصله دارند تا شهر اصفهان و هر چه بعیدتر، در معامله و داد و ستد مجاز
هستند، مشروط كه كاری خلاف قانون شریعت مطهره از آنها نسبت به مسلمین صادر
نشود و هرگاه خلاف قوانین و شروط مزبور عمل نمودند، امنی مجلس محترم ملی
مختارند كه به تكلیف خود درباره خلاف كار معمول فرمیند. البته مقرراً در
معاملات آنها با ارامنه جلفا و مراوده به خانه آنها ممنوع نیستند. غرض،
طرفیت آنها با مسلمین است. اما مطالبات حضرات یهود و مسلمین هرگاه تعویق
حاصل نمیند، امنی مجلس محترم همراهی فرموده وصول فرمیند. دیگر ینكه،
یهود حق دارد كه در محل خودشان (جویباره) چهار دكان بزازی داشته باشند، ولی
حق معامله با نسوان مسلمین ندارند."
پیداست در چنین شریطی یهودیان جز آنكه در حاشیه فعالیت هی اقتصادی
بمانند، چاره ی نداشتند. اعمال این التزام و شبیه به آن تا انقلاب مشروطیت
و حتی پس از آن، كم و بیش وجود داشته است. اما ارتباط با اروپییان و تأثیر
آن بر شریط اقتصادی ایران و كم توان شدن دیكتاتوری شاهی و توسعه فعالیت
هی اقتصادی و تنوع مشاغل در 150 سال اخیر، ارتباط یهودیان را با سیر
اقشار ایران گسترش داد. بنابرین نقش كلیمیان ایران بعد از این دوره در
بررسی تحولات اقتصادی ایران قابل توجه بوده است. به عنوان نمونه، در دوران
اخیر تعداد پزشكان یهودی، خواه پزشكان درس خوانده و یا تجربی، به نسبت
جمعیت بسیار بیشتر از سیرین بوده است. در همدان، تویسركان، اصفهان، شیراز
و تهران حرفه پزشكی در خانواده هی یهودی تقریباً موروثی بوده است.
یهودیان در فرهنگ ایران
یهودیان ایران در زمینه فعالیت هی فرهنگی بعد از تأسیس مدارس آلیانس در ایران (سال 1895)، كارنامه درخشانی دارند. اولین فرهنگ نویس به سبك امروزی،
سلیمان حییم (1264 تا 1348) بوده است كه با گذشت زمانی طولانی از تدوین
فرهنگ هی این مرحوم، حییم انگلیسی به فارسی ، فارسی به انگلیسی، عبری به
فارسی، فارسی به عبری و مجموعه اصلاحات انگلیسی فارسی وی هنوز بیش از سیر
فرهنگ ها مورد استفاده دانش پژوهان است. در همین دوران، فرهنگ هی فارسی به
فرانسه و فرانسه به فارسی مرحوم دكتر مرتضی خان معلم و یادآوری نام تاریخ
نویسانی چون مرحوم حبیب لوی (نویسنده تاریخ یهود یران) و پرویز رهبر
(تاریخ یهود جهان) و در موسیقی ملی ایران و گسترش و غنی بخشیدن به آن، نقش
مرتضی خان و موسی خان نی داود، بسیار مؤثر و قابل ذكر است.
بانكداران
قبل از تأسیس بانك شاهی به وسیله انگلیسی ها و اعلام تأسیس بانك ملی یران،
یهودیان در شهرهی مختلف در تجارت پول و صرّافی، فعالیت هی سازمان یافته
ی را شروع كرده بودند و حتی نام فامیل خانواده هیی به حسب موقعیت شغلی
"بانكی" بود. در سال 1303 شمسی، خانواده حاجی الازار بابازاده، اجازه تأسیس
بانك "رهنی و كارگشیی" را به نام آشر بابازاده از وزارت صنیع مستظرفه
دریافت كردند. در جواز فعالیت این بانك، وام دهی در مقابل رهن و وام هی
كارگشیی ذكر شده بود. در همین دوران، برادران دردشتی حاجی شموییل و گئولا
در كنار محله سنتی كلیمیان تهران (محله عودلاجان) و حاجی رخمیم و حاجی
اسحاق فهمیان و سپس میرزا خداداد بانكی، مؤسسات پولی و بانكی مشابه به ثبت
رساندند كه البته بعد از سال 1307 و تشكیل بانك كارگشیی، جواز تمام این
مؤسسات باطل شد. البته در دوران جدید بانكداری نیز یهودیان ایران در زمینه
مدیریت مالی و سرمیه گذاری فعال و سرشناس بوده اند. برای مثال، برابر
اطلاعات موجود، در سال 1959 بیش از 100 نفر از كلیمیان در بانك هی مختلف
سمت مدیریت و یا كارشناس داشته اند. در سال هی بعد از 1325 نیز نقش
خانواده القانیان در تأسیس بانك توسعه صنعتی ایران مؤثر بوده و عمده سهام
آزاد آن در موقع تأسیس، توسط آنها سرمیه گذاری شده بود.
كلیمی بافت
در تجارت سنتی و مدرن فرش، یهودیان از ابتدا تا سال هی اخیر نقش مؤثر و
تعیین كننده ی داشته اند. آنها نه تنها در تجارت، بلكه در طرح نقشه و بافت
قالی مهارت خاصی داشتند، تا آنجا كه نوعی گره و بافت در فرش هی اصفهان و
كاشان به فرش " كلیمی بافت" مشهور بوده است. حتی تجار ایرانی یهودی در
هامبورگ، زوریخ، لندن، پاریس و آمریكا هنوز هم سرشناس ترین متخصصان و
فروشندگان فرش دستباف ایران به شمار می روند.
صنیع مختلفی چون ابریشم بافی، زری دوزی، ملیله كاری و هنرهی دستی و بومی
نیز شاهد هنرمندان مشهور یهودی بوده اند كه بعضی از خانواده هی آنها حتی
در زمان حاضر هم به كارهی هنری اشتغال دارند. با شروع یجاد صنیع و
كارخانجات بزرگ در یران، مدیران یهودی كه عموماً درس آموخته اروپا بودند،
در سرمیه گذاری ساخت و ساز و بهره برداری و بالا بردن سطح اشتغال و رونق
صنیع جدید نقش مشهود و مؤثری داشته اند.
خانواده مراد اریه، پیشگام صنیع كاشی و سرامیك و خانواده القانیان در
صنیع آلومینیوم و پلاستیك، خانواده میزراهی (راد) در صنیع تبدیل مواد و
كارتن سازی، خانواده قدوشیم در صنیع ریسندگی و بافندگی، خانواده اونری در
داروسازی و خانواده نهائی در صنعت بیمه و بسیاری دیگر طی سال هی 1320 تا
1357 در زمینه هی مختلف صنعتی كارساز بوده و عموماً از آنها به نیكی یاد
می شود. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و ملی شدن صنیع و تشدید مهاجرت
از یران، فعالیت هی كلیمیان در زمینه هی اقتصادی سطح بالا متوقف شد.
بدیهی است، فعالیت هی اقتصادی كلیمیان ایران چون سیر ایرانیان تابع شریط
زمان و امكانات موجود و سیاست دولت ها و نهادهی حاكم وقت بوده است. ولی در
هر موقعیتی، نگاه یهودیان به اقتصاد یران، عمدتاً نگاهی وطن پرستانه و با
عشق به خدمت به ملت ایران بوده است. این امر اولاً ناشی از سعه صدر، فرهنگ
غنی و باور صادقانه مسلمانان هموطن به زندگی مشترك همه اقوام و ادیان ساكن
سرزمین ایران و ثانیاً، وابسته به استعداد و علاقه و پیبندی یهودیان ایران
به سرنوشت مشترك با هموطنان خود می باشد. | 
