آفرينندگان فارسيهود

منیژه ربیعی
مهر 84

میراث گرانبهی ادبیات یهودیان یران

قوم یهود كه تقریباً از سه هزار سال پیش تاكنون در بسیاری از مناطق ایران اقامت داشته ‏اند از زبان و ادبیات مردم ایران تأثیر پذیرفته‏اند و از این جنبه تفاوت‏هیی با هم‏كیشان‏شان در دیگر نقاط جهان دارند. تأثیر متقابل ملت ایران و قوم یهود تا جیی پیش رفته بود كه در كتاب مقدس نام شاهان ایرانی چون كورش، داریوش، خشیارشا، اردشیر و نیز القابی چون احشدرپان(فرماندار) فتصسقخغ، احشتران (فرستاده شاه)فتصوقغ، پریم (لقب اشرافی)، ترشاتا (لقب خاص) و كلماتی چون یدن (كاخ)، پتشگن (فرمان)خوصیغ، پیتگام (پیغام)خویح، پردس (فردوس) خقسط، دات (قانون)سو، گیزبار (گنجور) یظزق، گنیزك (گنج‏خانه) یذظم و بسیاری دیگر آمده است. به اشتراكات ایرانیان و یهودیان در كتاب‏هی دینی زرتشتی چون دینكرت شكند گمانیك و كتاب‏هی دینی یهودیان چون تلمود اشاره شده است كه یكی از مهمترین آنها زبان و ادبیات بوده است. زبان اولیه یهودیان عبری بود. اما پس از دوره داود نبی(ع)، زبان آرامی جی آن را گرفت زیر این زبان بسیار به زبان عبری نزدیك بود. (جیمز هاكس، ص 31) تا آن كه راب یوسی (درگذشته 323 م) رهبر یهودیان بابل از یهودیان این منطقه خواست تا به زبان فارسی سخن گویند و زبان آرامی را كنار نهند. خط یهودیان ایرانی را از زبان گویشی آنها بید جدا كرد، زیرا آثار نوشتاری یهودیان ایران به خط عبری و گویش آنان به فارسی بوده است. گویش یهودیان اصفهان، همدان، كاشان، شیراز و پاره‏ی نقاط دیگر ایران به زبان‏هی فارسی میانه بوده است. از این رو آثار آنان به زبان «فارسیهود» نوشته می‏شد و به این نام مشهور بوده‏اند.

در فارسیهود در برابر سی و دو حرف فارسی بیست و دو حرف عبری قرار دارد و این كمبود حروف، خواندن و نوشتن آثار كتبی فارسیهود را مشكل كرده است كه با قرار دادن علامت و نقطه‏گذاری سعی در رفع این كمبودها شده است. (امنون نتصر، پادیاوند،1998، ج 1،ص 49- 46). ادبیات یهودیان یران، شاخه‏ی از ادبیات فارسی است كه شعر بخش مهم ادبیات فارسیهود را تشكیل می‏دهد. اشعار فارسیهود بیشتر در قالب مثنوی هستند، اما سیر شكل‏هی شعر فارسی نیز در آن وجود دارد. اشعار فارسیهود درباری نبودند و تنها شعری كه در ستیش از سلطان نوشته شده است از آن شاهین (737-736 ه.ق) است كه در مدح سلطان ابوسعید یلخان مغول آن را سرود. نثر فارسیهود بیشتر ترجمه و تفسیر كتب مقدس، حكیت‏ها، پندنامه ‏هی مذهبی بوده‏ است.

از شاعران مشهور فارسیهود ایران از مولانا شاهین می‏توان نام برد كه «اردشیر نامه» را در قالب حماسی سروده است. اردشیر نامه در ده هزار بیت است و داستان اردشیر (بهمن) و ملكه استر را با اقتباس از كتاب مقدس سروده است. كتاب دیگر او «موسی‏نامه» است كه در 728 ه.ق، چهار سِفر از (اسفار تورات) را به شعر درآورده است. كتاب دیگر او «عزرانامه» است كه از كتاب عزری نبی اقتباس شده است و نیز «برشیت‏نامه» (آفرینش‏نامه) كه آخرین اثر مولانا شاهین است كه قصه آفرینش را براساس كتاب مقدس به شعر درآورده است. مولانا شاهین به داستان «یوسف و زلیخا» نیز پرداخته و آن را احسن القصص نامیده است. از زندگی شاهین كه از بزرگترین شاعران فارسیهود است اطلاع اندكی داریم زیرا در تذكره‏هی فارسی نامی از او نیست، تنها در كتاب آنوسی از او و شاعر دیگر یهودی یعنی عمرانی نامی آمده است و اشاره شده است كه آرامگاه یشان در شیراز است. (همانجا) عمرانی شاعر دیگر یهودی است كه به فارسیهود شعر می‏سرود. اثر او ادامه كار شاهین در به نظم درآوردن كتاب مقدس بود. «فتح‏نامه» یكی از آثار اوست در ده هزار بیت و تا اواسط سلطنت داود نبی (ع) را به نظم درآورده است. «حنوكانامه» تذبر ذفدر كتاب دیگر اوست در دو هزار بیت كه به سال 920 آن را سرود و درباره مبارزات یهودیان است. «ساقی‏نامه» اثر عرفانی اوست. «عقیدت یصحق» (قربانی كردن اسحق) لثسو ائتث به نثر و «گنج‏نامه» یذی؛ ذفدر به شعر از كتاب‏هی او هستند (همانجا) خواجه بخاریی شاعر دیگر ایرانی یهودی است كه كتاب «دانیال نامه» سفذافن ذفدر او درباره حمله بخت‏النصر به یهودیان و حمیت كوروش از آنان است كه در 1015 نوشته شده است. بابیی بن‏لطف و بابیی بن‏فرهاد دو تن از شاعران فارسیهود یرانند كه بابیی بن‏فرهاد نوه بابیی بن‏لطف است. كتاب «آنوسی» فذعطا بابیی بن‏لطف سرگذشت یهودیان اصفهان و كاشان است كه در زمان سلطنت شاه عباس دوم نوشته شد و بابیی بن‏فرهاد كار نیی خود را ادامه داد و سرنوشت یهودیان تا پیان سلسله صفویه و آمدن افغان‏ها را نوشته است. (امنون نتصر، همانجا، ج 1، ص 82-52)

بخش دیگر از ادبیات فارسیهود داستان‏هی منظوم است. كتاب «بهرام و گلندام» در سه هزار بیت به وسیله محمد ترشیزی در 853 ه.ق سروده شده است. «حیدر بیگ و صنجر» از عبدالمهدی متخلص به بلاكش در 1077 نوشته شده است. عبدالمهدی با دربار شاه‏عباس دوم رابطه داشت. كتاب‏هی دیگر از این دست «سرو و گل»، «گل و سرو»، «فلكناز و خورشید» از شاعری متخلص به تسكین (1176 ه.ق) است. شاعری به نام اسرائیل بخارا (1038-963 ه.ق) در میان یهودیان ایران محبوبیت بسیار داشت و اشعار عبری او با آهنگ موسیقی ایرانی در دستگاه‏هی دشتی، بیات اصفهان، همیون، سه‏گاه و ماهور خوانده می‏شد. (همانجا) شعرهی بسیاری از شعری فارسی‏گوی ایران را یهودیان به عبری ترجمه كرده‏اند. زیرا شاعران ایران در میان یهودیان از محبوبیت بسیار برخوردار بوده‏اند از جمله آنها می‏توان از جامی (یوسف و زلیخا و لیلی و مجنون)، حافظ (غزلیات)، خیام (رباعیات)، خاقانی، سعدی (گلستان)، سلمان ساوجی (جمشید و خورشید)، صائب تبریزی (دیوان)، عطار (منطق‏الطیر)، فردوسی (رستم و سهراب)، نظامی (هفت پیكر و خسرو و شیرین)، مولوی (فیه مافیه) و بسیاری دیگر را نام برد (امنون نتصر ، ج 1 ، ص 98-85) در میان یهودیان عرفان و تصوف نیز ریشه كهنی دارد كه اساس آن به دیدار الهی و تجلی نور الهی در كوه طور باز می‏گردد. از این رو عرفان و تصوف در میان عالمان دینی یهود استوار شد كه به پیدیش حلقه‏هی عرفانی «قبالا» و «حسیدیم» منجر شد.

سفر یصیرا (آفرینش نامه) طخق ائاقر و سفر باهیرا طخق رزراق (روشنیی‏نامه) در شكل‏گیری قبالا ثزنر اثر بسیار داشت. قبالا در جنوب اسپانیا شكل گرفت و در فلسطین رشد كرد. اما نفوذ افكار نوافلاطونی و تصوف اسلامی در تار و پود تصوف یهود در خاورمیانه بسیار عمیق و قابل دیدن است و علاقه به اشعار عرفانی ایران چون عطار و مولوی موید این امر است. سرمد كاشانی صوفی و ایرانی یهودی است. او در خانواده‏ی متدین به شریعت یهود در كاشان در عصر صفویه متولد شد و بالید. افكار و اندیشه‏هی صوفیانه ایرانی بر او تأثیر بسیار نهاد. وی به هند رفت (1654) و به فرقه دراویش درآمد و به دربار مغولان هند راه یافت، از او اشعاری به جا مانده است. دیگر از شاران صوفیه یهود ایران عمرانی، راغب، یوسف یهودی سیمانطوب ملمد هستند. (امنون نتصر، همانجا)