يهوديان و مطبوعات ايران

هارون يشايايي، رئيس انجمن كليميان تهران و مدير مسئول نشريه افق بينا، روز دوشنبه 15 ارديبهشت، طي نشستي در سالن شماره 4 جشنواره مطبوعات واقع در محل دائمي نمايشگاه كتاب تهران، به ايراد سخنراني حول موضوع «يهوديان و مطبوعات ايران» پرداخت.

هارون يشايايي داشتن زبان محاوره مشترك فارسي در طي قرن‎هاي متمادي را يكي از عوامل نزديكي يهوديان با فرهنگ ايراني دانست و سابقه آشنايي يهوديان با مطبوعات را همزمان با فعاليت مدارس آليانس در ايران ذكر كرد و گفت:‌ فرهنگ يهودي ايران قبل از سال 1285 هـ.ش (سده 1800 ميلادي) صرفاً در كنيساها شكل مي‏گرفت و بيشتر حول مسائل و فرايض ديني بود، نشريات و كتب ديني نيز شامل توضيح اعياد و اجراي مراسم و دعاهاي روزانه بود. اما با آمدن (مدارس) آليانس، تحولات فكري در يهوديان ايران به وجود آمد و آنها را با فرهنگ اروپايي آشنا كرد و همين امر باعث شد كه يهوديان از پوسته محدودي كه در آن بودند خارج شوند و اين تحولات فكري همزمان با دوران مشروطيت ابعاد وسيع‏تر پيدا كرد و بارور شد.

وي سپس به ذكر تاريخچه نشريات يهوديان پرداخت و گفت:‌ اولين نشريه يهوديان به نام «شالوم» (در زبان عبري به معناي سلام) در سال 1294 در تهران به خط عبري و زبان فارسي منتشر شد. در سال 1299، روزنامه «هَگِئولا» و در سال 1301، روزنامه «هحييم» نيز كه خط فكري جداگانه‏اي را مطرح مي‏كرد منتشر مي‏شد و با انتشار اين نشريات در ميان يهوديان ايراني ديدگاه‏هاي متفاوت در مقابل هم قرار گرفتند. انجمن كليميان وقت براي انتشار شالوم، چاپخانه‏اي به نام «مطبعه يهوديان ايران» احداث كرد. در همين دوران به دليل تسلط يهوديان به زبان فارسي، فرهنگ‏نويسي به يكي از فعاليت‏هاي فرهنگي و شغل اختصاصي يهوديان تبديل شد. از جمله فرهنگ‏هايي كه در اين دوران به چاپ رسيدند، فرهنگ كامل فارسي به فرانسه و فرانسه به فارسي «دكتر مرتضي معلم» و فرهنگ‏هاي «سليمان حييم» است.

يشايايي در ادامه افزود: پس از توقفي كه در انتشار روزنامه شالوم و حييم ايجاد شد، دو جريان فكري در جامعه يهودي ايران شكل گرفت: ‌تفكري كه از جريان صهيونيستي طرفداري مي‏كرد و ديگر تفكري بود كه بر پيوند يهوديان با مردم ايران اصرار داشت. پس از شكل‏گيري تفكرات صهيونيست‏ها مبني بر تجمع يهوديان در سرزمين مقدس و تشويق به مهاجرت آنان، يهوديان ايران هم از آن متأثر مي‏شوند. از ديرباز حوزه فرهنگ و تجمع يهوديان جهان شامل دو محدوده جغرافيايي مي‏شد: محدوده اروپاي شرقي و غربي كه آغازگر مهاجرت بودند و محدوده دوم يهودياني كه در كشورهاي اسلامي زندگي مي‏كردند. طي سال‏هاي 1948 تا 1956 اكثر جمعيت يهوديان از كشورهاي اسلامي مهاجرت كردند و عمدتاً اين مهاجرت‏ها به اسرائيل بود.

يشايايي در ادامه سخنراني افزود: اولين نشانه ‏هاي گرايش به جناح چپ در ميان يهوديان در روزنامه «راهنماي يهود» كه در سال 1322 به چاپ مي‏رسيد، به چشم مي‏خورد. از سال 1323 همزمان با انتشار نشريه فوق، نشريه فرهنگي «اسرائيل» انتشار مي‏يافت و انتشار آن حدود 3 سال به طول انجاميد و هدف آن ايجاد تعادل بين فرهنگ صهيونيسم سياسي و ادامه زندگي يهوديان در ايران بود. مجله «سينا» از ديگر نشريات كليميان بود كه اولين شماره آن در سال 1326 به چاپ رسيد و به جناح راست و صهيونيسم‏ گرايش داشت. پس از آن مجله «عالم يهود» انتشار يافت كه چاپ آن 9 سال طول كشيد و عقايد صهيونيستي داشت و سرانجام چاپ آن در سال 1328 متوقف شد. همچنين از سال 1329 مجله «دانيال» به مدت يكسال منتشر شد و سعي داشت بين صهيونيسم و تفكر چپ تلفيق ايجاد نمايد.

رئيس انجمن كليميان اظهار داشت: قبل از سال‏هاي 1332 و كودتاي 28 مرداد، دو نشريه خيلي مهم از طرف يهودي‏ها به چاپ مي‏رسيدند: يكي مجله «نيسان» كه ارتباط فكري و اجتماعي با جامعه يهود نداشت و فقط مدير مسئول آن يهودي بود و به عنوان روزنامه حزب توده منتشر مي‏شد و سرانجام توقيف شد. ديگري مجله هفتگي «بني‏آدم» كه حدود 4 سال منتشر مي‏شد و سعي آن القاي اين انديشه بود كه به جامعه يهود بفهماند به رغم همه مشكلات و تضادهاي موجود در جامعه، مهاجرت راه‏حل نهايي براي يهوديان نيست.

بعد از توقف انتشار بني‏آدم تا انقلاب اسلامي ايران هيچ نشريه‏اي به جز بولتن‏هاي داخلي انجمن كليميان تهران و ساير گروه‏هاي اجتماعي يهوديان منتشر نشد. مهمترين نشريه يهوديان بعد از انقلاب نشريه «تموز» بود كه توسط جامعه روشنفكران يهود به چاپ مي‏رسيد و اهميت اين نشريه در دنبال كردن انديشه‏هاي غيرصهيونيستي بود و رفته رفته به بلندگوي جامعه يهودي تبديل شده بود. يشايايي در ادامه گفت: متأسفانه پس از سال 1368 انتشار مجله تموز ميسر نشد چرا كه اكثر دست‏اندركاران آن مسئوليت‏هاي اجتماعي به عهده گرفتند و مسئولين نشريه درگير كارهاي اجتماعي شدند.

رئيس انجمن كليميان تهران ضمن اشاره به فشارهاي وارد بر يهوديان از طرف صهيونيسم‏ و كاهش امنيت اجتماعي، فرهنگي در داخل كشور، نقش امام خميني را بسيار مؤثر ارزيابي كرد و افزود: گفته امام كه «ما مسئله صهيونيسم و يهودي‏ها را جدا مي‏كنيم» در روابط ميان افراد جامعه و كليميان تأثير بسزايي داشت.

يشايايي افزود: اينك به همت جوانان يهودي نشريه «افق بينا» منتشر مي‏شود و مورد توجه همكيشان و هموطنان عزيز قرار گرفته است. در نشريه افق بينا دو كار عمده صورت گرفته است،‌ يكي اينكه خبرهاي جامعه يهود بين يهوديان ايران و هموطنان غيريهودي و فارسي‏زبانان خارج از كشور مطرح مي‏شود، و ديگر اينكه بخش‏هايي از مسائل و احكام شريعت يهود نيز در آن به روشني بيان مي‏‎شود تا همگان با آن آشنا گردند.

اين جلسه با پرسش و پاسخ ميان حضار و هارون يشايايي خاتمه يافت.