تفسيرهاي سنتي و جديد از مذهب

هارون یشیایی
دی 84

از هنگامی كه انسان بنابرفطرت ذاتی خود یا قبول رسالت انبیاء و یا عقلانیت استدلالی و اكتسابی یا برحسب سنت‏هایی كه با آنها خو گرفته و خداباور شد و با اعتقاد به هر یك از ادیان و مذاهب خداباورانه زندگی كرد، تا امروز تفسیرهی گوناگون در محدوده هر دین و یا خارج از آن، در این تاریخ طولانی از سنت‏هی

كهنِ تفاسیر كلامی تا برداشت‏هی پسامدرنیستی در ادیان مختلف وجود داشته است . آن چه من در این فرصت به آن خواهم پرداخت برداشتی است كه با توجه به قدمت دین یهود و ارزش‏هی یهودیت نبوی با توانیی اندك من قابل بیان است.

بنی تفكر یهودی و دین یهود براصول مطرح شده در كتاب آسمانی یهودیان یعنی تورات شكل گرفته است. هیچ تفسیری از دین یهود خارج از مبانی توراتی، چه بحث‏هی تلمودی و یا تفاسیر میدراشی و یا برداشت‏هی متكی براصول مدرنیته و رفورمیسمی در اجری مراسم و مناسك و یا حتی اعتقادات سیاسی صهیونیستی و یا ضد صهیونیستی خارج از اعتقاد به نص صریح تورات و كتب انبیاء از نظر یهودیان اعتبار و ارزش بررسی ندارد.

البته پذیرفتن این اصل به این معنی نیست كه همه تفاسیر دینی یهود در زمان‏هی مختلف یكسان بوده‏اند شید بتوان گفت هیچیك از ادیان الهی چون یهودیت همواره مورد نقد و بررسی و اظهارنظرهی گوناگون از طرف متفكران یهودی و غیریهودی قرار نگرفته و پاسخگو نبوده است.

از زمان نزول تورات قرن 13 قبل از میلاد به وسیله حضرت موسی تاكنون، از شیوه‏هی اجریی تفاسیر و احكام فقهی به وسیله سنهدرین تا زمان خرابی معبد دوم (حدود 70 میلادی) و تا بحث‏هی تلمودی كه در بسیاری از موارد دو نفر گوینده با عقید متفاوت و متضاد در مقابل هم قرار می‏گرفتند تا دوران سلطه حاخام‏ها و دوران طولانی پراكندگی یهودیان، نحله‏هی مختلف: صدوقیم، گائون‏ها، حاسیدها، تنائیم از جمله هیلل و شمی (پانصد قبل از میلاد تا 70 میلادی) تا زمان آمورائیم و گئونیم گرفته تا موسی‏ابن میمون و اسپینوزا و تا مفسرین كنونی كه از تعالیم توراتی جریان سیاسی صهیونیستی را استنباط كرده‏اند و تا گروه‏هی ناتوره‏‎كارتا كه هم اكنون از بنیادی‏ترین اصول تورات، جریان ضدصهیونیستی را تبلیغ و ترویج می‏كنند همه بر این عقیده پافشاری كرده‏اند كه هستی‏شناسی یهود و احكام الهی و داده‏هی متافیزیكی، اصولی تغییرناپذیرند كه برای بیان آنها و تفهیم و اجری دستورات، احكام و فریض و تفاهم بین انسان‏ها و معتقدان به ادیان الهی همواره بید در جستجو و یافتن بیانی تازه و شیوه‏هی متناسب با زمان و مكان تلاش كرد.

با توجه به محوریت تورات در اعتقادات دینی یهودیان و مكتوب بودن آن از زمان‏هی بسیار دور، نوشته‏ها و تفاسیر گوناگون در فلسفه و فقه یهود كم نیستند.

فقهی یهود علاوه بر تورات مكتوب به توصیه‏ها و راهنمیی و كندوكاو روحانیون و صاحب‏نظران دینی یهود اهمیت بسیار داده‏اند و جمع‏آوری و تدوین این اقوال شفاهی بخشی از فرهنگ دینی یهودیان است.

از میان نوشته‏هی متعدد در تفسیر اصول یهودیت، تلمود مهمترین و تأثیرگذارترین كتاب در الهیات، فقه، نصیح و توضیحات و راهنمیی‏هی اجتماعی و فردی است. تلمود در واقع مجموعه تورات شفاهی است كه به بالندگی یهودیت از زمان نگارش یعنی اواسط قرون وسطی تاكنون كمك فراوان كرده است. به گفته آدرین اشتین سالتز در كتاب سیری در تلمود با ترجمه باقر طالبی دارابی «اگر كتاب مقدس سنگ زاویه و شالوده یهودیت باشد، تلمود ستون اصلی آن خواهد بود كه از فراز و نشیب‏ها سر برآورده و كل بنا و عمارت معنوی و عقلانیت یهودیت را پشتیبانی می‏كند».

در مورد تلمود بسیار گفته‏اند، بسیاری در قبول و بسیاری دیگر در رد آن قلم‏فرسیی كرده‏اند و زمانی بدگویان آن را در آتش سوزانده‏اند، ولی تلمود چون چشمه‏ی جوشان همواره خوانندگان خود را سیراب كرده و موجب نوآوری‏هی فراوان در تفكر و اعتقادات یهودیان شده است.

تلمود نشانه انعطاف‏پذیری متفكران یهودی و سیلان فكر است. در تلمود گاه اظهارنظرهی فقهی و شرعی درباره حتی علوم تجربی به مجادله بین گویندگان تبدیل می‏شود و در بسیاری از موارد توافق حاصل نمی‏شود و این خود نشانه قبول نظرات مختلف، دگرگونی و تحول سنت‏ها و بیان نقطه‏نظرات جدید است، ولی این اختلافات و گاه تناقضات هرگز به نفی اصول یهودیت منجر نمی‏شود، دین‏باوری در تفكر یهود معنویت ناب است «خداوند شبان من است، محتاج به هیچ چیز نخواهم بود، در سبزه‏زارها مرا آسیش می‏دهد و در كنار آب‏هی روان مرا رهبری می‏كند، جان مرا به من می‏بخشد و به خاطر نام خود به راه‏هی عدالت هدیتم می‏كند». (مزمور 23)

در یهودیت دین‏باوری به چالش كشیده نمی‏شود، هرچند گاه عقلانیت برای قبول دین مورد توجه قرار می‏گیرد و اصول دین با مبانی عقلانی قبول یا رد می‏شود ولی بلافاصله از طرف دین‏باوران این اصل مطرح می‏شود كه خود عقلانیت كه موجب قبول یا رد دین می‏شود از كدام منشاء استدلال می‏كند.

اما مدرنیته بر این باور است كه «اعتقادات دینی وقتی معتبر است كه مبتنی براصول اولیه قطعی و روشن باشد و یا بر حواس ما به صورت آشكار و بدیهی اثر گذارد».

ولی دین‏باوران بر این اندیشه‏اند كه اگر حواس بشری اعتبار تشخیص و قبول یا رد هر مطلبی را دارند این اعتبار حواس از كجا ناشی می‏شوند، به همین دلیل استدلالات و مبانی تكامل عقلانی، در حیطه قبول دین‏باوران قرار نمی‏گیرد. در نظر دین‏باوران معرفت و شناخت خداوند امر فطری و طبیعی است. مدرنیته و تجدد، اعتقادات دینی را با ارزش‏هی مورد قبول خود ارزیابی می‏كند در حالی كه خلقت آدمی در مفاهیم توراتی هم صورت شكلی دارد و هم صورت معنیی و معنوی «خداوند آدم را از خاك زمین آفرید و در بینی او روح زندگی و معرفت دمید و آدم جاندار شد. (سفر پیدیش فصل دوم) گفتنی است كه در روز ششم خداوند آدم را در شكل ظاهری خود آفریده بود و در فصل اول سفر پیدیش گفته شده «خداوند آدم را به شكل خود یعنی به شكل خداوند آفرید» و البته این معنی به كرات در اعتقادات یهودیان تكرار شده كه خداوند جسمیت ندارد و معنی و روح مطلق ات و این تشبه فقط شباهت لفظی دارد و به همین دلیل در فصل دوم برشیت تاكید بر ذصدو رااح یعنی روح جاودانه و معرفت الهی شده و این كه خداوند ذره‏ی از روح خود را به انسانی كه قبلاً آفریده به امانت می‏دمد و او را به وظیف و مسئولیت‏هیش آگاه می‏سازد. بر این اساس شناخت و آگاهی انسان نسبت به خود و دیگران و جهان هستی معرفتی الهی است. همین ودیعه الهی در برابر آن چه زندگی مادی انسانی را تشكیل می‎‏دهد به ما كمك می‏كند تا راه‏هی وصول به حقیقت و عدالت را درك نموده و به آن عمل كنیم و حتی زندگی شخصی خود را سامان دهیم و از مواهب هستی بهره‏مند شویم. تفاسیر سنتی یا آورده‏هی جدید از دین، دین‏باوران را از راه خود دور نمی‎‏سازد و به اعتقاد آنها خللی وارد نمی‏كند، بلكه می‏توان گفت هر استدلالی برای نفی دین، دین‏باوران را در اعتقاد خود راسخ‏تر كرده است.

نیكلاس ولتر ستورف از مشهورترین فیلسوفان مسیحی دین‏باور عصر ما تأكید می‏كند «سنت بر این پیه عمل می‏كند كه كتب مقدس یك راهنما هستند، راهنمیی نه فقط برای رهیی و رستگاری بلكه برای سلوكمان در این جهان، آنها راهنمیی كامل هستند و نوعی نگرش كلان به جهان و زندگی به ما می‏بخشند»،

از همین دیدگاه او به مسئله فلسطین و مناقشه با اسرائیل در سال 1987 توجه نموده و بر حقوق مردم فلسطین برای زندگی شرافتمندانه تأكید می‏‎كند و همچنین با مسافرت به افریقی جنوبی در سال 1975 به صراحت و بنابر عقیده دینی خود از حقوق سیاه‏پوستان دفاع می‏كند.

توجه به چنین مسائلی از زندگی انسان، از آنجا قابل توجه است كه فیلسوفی با اندیشه‏هی دین‏مداری، خود را به حساس‏ترین مت زندگی مردم نزدیك نموده و متعهد می‏شود در بهبود شریط مطلوب و رسیدن به حقوق الهی و انسانی آنها را كمك نمید، در میان اندیشمندان یهودی فراوان هستند متفكران مذهبی یهود كه نه فقط به حقوق یهودیان بلكه برای حق زندگی آزاد و شرافتمندانه همه آدمیان تلاش كرده‏اند، حاخام المربرگر، موشه منوهین، آلبرت ینشتین، یسرائل شاهاك، فلیسیا لانكر، نوام چامسكی و دیگران از جمله دین‏باوران متعهد و انسان‏دوست یهودی هستند كه هر یك در شریط مختلف و زمان‏هی متفاوت با تكیه بر تفاسیر سنتی و یا جدید از یهودیت در خدمت بشریت اقدام كرده‏اند. معتقدان و متفكران از ادیان الهی نیز از این فیض خداوندی بهره‏مند هستند با نقل قولی از فیلسوف بزرگ معاصر مسیحی نیكلاس ولتر ستورف به مطلب خود پیان می‏دهم.

«یكی از عقید محوری در مسیحیت و یهودیت و اسلام این است كه ما انسان‏ها فراخوانده شده‏یم كه به خدا یمان و باور داشته باشیم، بر او تكیه كنیم و به او اعتماد بورزیم و به او اطمینان داشته باشیم، یمان داشتن به خداوند تعهد انسانی بنیادین ما است، این عقیده نیز در این سه دین جنبه محوری دارد كه تنها به مدد یمان و باور به خداوند است كه عمیق‏ترین بیقراری‏هی قلب آدمی آرام می‏‎گیرد و در این جا عمل به تكلیف و شكوفیی به هم پیوسته‏اند».