فروردین 85
آرتین اوهانیان
مراسم جیزه
هفتاد و هشتمین دوره اسكار امسال از این ویژگی برخوردار بود كه فضی فیلمهیی كه
به فینال رسیده بودند چه در گروه فیلمهی تولید شده در آمریكا مثل «مونیخ» به
كارگردانی استیون اسپیلبرگ كه حكیتی از خشونت دستگاههی جاسوسی اسرائیل «موساد»
در جریان كشته شدن ورزشكاران اسرائیلی «المپیك مونیخ 1974» بود و مورد اعتراض گروههی
صهیونیستی آمریكا قرار گرفت و یا در متن فیلمهی انتخاب شده خارجی «اكنون بهشت»
ساخته یك فیلمساز فلسطینی «هانی ابوسعید» كه شرح زندگی دو نفر فلسطینی در آخرین
روزهی زندگی و تصمیم به اقدامات انفجاری را به نمیش گذاشته و مورد اعتراض مقامهی
اسرائیلی قرار گرفت عموماً فضی اسكار را سیاسی كرده بودند، اما «سوفی شول» یك فیلم
سیاسی است كه بیشتر توجه به افشی دستگاه جهنمی نازیها دارد و بدون جهتگیری سیاسی
و شعارهی كلیشهی اهمیت مبارزه روشنفكران آلمانی علیه دستگاه مخوف نازیها را
نشان میدهد.
آخرین روزهی زندگی مشهورترین قهرمان زن ضدنازی آلمان بیشك شیسته پرداختی دقیق، كارگردانی ماهرانه و بازگویی تأثیرگذاری است كه در فیلم «سوفی شول: روزهی آخر» به آن دست یافته است. بازی درخشان یولیا ینچ 26 ساله (بازیگر فیلمهی Edukators و سرزمین برفی) در نقش دانشجوی مصمم اهل مونیخ كه سرش را در راه آزادی و به جرم پخش اعلامیههی ضدنازی در سال 1943 از دست داد، به فیلم نیروی دراماتیك متمركزی میدهد. ب این حال، برای تماشاگران غیرآلمانی، تماشی این فیلم پر گفت و گو كه بیشتر زمان آن به بازجوییهی پس از دستگیری سوفی توسط گشتاپو اختصاص دارد، بیشتر روی نوار و سی دی ویدیو قابل قبول است تا پرده سینما، البته جشنوارهها و جویز معتبر سینمیی نظر مثبتی به فیلم داشتهاند (نام این فیلم در فهرست پنجتیی نهیی اسكار بهترین فیلم خارجی سال 2005 قرار گرفت).
داستان سوفی 21 ساله و همفكرانش در گروه مقاومت «رز سفید» قبلاً دوبار در آلمان به فیلم برگردانده شده بود. هر دوی این فیلمها كه لنا اشتولتز نقش سوفی را در آنها بازی میكند، محصول سال 1982 هستند. «رز سفید» ساخته میشائیل فرهوفن از شكلگیری این گروه تا دستگیری سوفی را پوشش میدهد و «پنج روز آخر» ساخته پرسی آدلون به همان دورانی میپردازد كه در فیلم جدید مارك روتموند به آن اشاره شده، ب این تفاوت كه داستان از نگاه همسلولی میان سال سوفی، الزه گیل رویت میشود.
نسخه فعلی داستان به شش روز پیانی زندگی سوفی شول اختصاص دارد، از عصر روزی كه اعلامیههی ضدنازی را در دانشگاه مونیخ توزیع كرد تا دستگیری، محاكمه و در نهیت اعدام او. ساختار فیلم، از چهارچوب رویی معمول سینما خارج نمیشود ولی روتموند با بهرهگیری از اسناد واقعی گشتاپو و جزئیات محاكمه سوفی كه تا سال 1990 در آلمان شرقی باقیمانده بود، به فیلم حالتی محكم و باورپذیر داده و آن را از مستند درامهی معمول این روزهی سینما، جدا كرده است.
سوفی پس از گردشی شاد و بیخیال با دوستش، همراه با برادرش هانس (فابیان هینریكس)به چاپخانه زیرزمینی گروه مقاومت میرود. آنان سرگرم انتشار اعلامیهی هستند كه در آن به شكست فاجعهبار استالینگراد و كشته شدن 330 هزار سرباز آلمانی اشاره شده و پیشنهاد میكند حالا كه پیروزی در جنگ ممكن نیست، كشور بید به متاركه تن دهد.
هانس معتقد است این اعلامیه میتواند جرقه یك قیام دانشجویی باشد و سوفی كه نامزدش در جبهه روسیه از مرگ حتمی نجات یافته همراه برادرش به دانشگاه مونیخ میرود تا در پخش اعلامیه سهیم شود. فصل ماموریت آنان در راهروهی خالی دانشگاه، زمانی كه همه دانشجوها سركلاس هستند و دستگیری عجیب آن دو توسط سریدار پیگیر و سرسخت دانشگاه به شكل نفسگیری در فیلم به تصویر كشیده میشود.
در ساختمان مركزی گشتاپو، از سوفی و هانس به طور جداگانه بازجویی میشود. رابرت موهر (الكساندر هلد) بازرسی دقیق و موشكاف است كه به رغم شك و تردید اولیهاش در نهیت با توضیحات آرام سوفی درباره علت حضورش در این ماموریت قانع میشود. بخشهی مربوط به دفتر موهر كه چند بار تكرار میشود نقش مهمی در شكلگیری رابطه سوفی و بازپرس یفا میكنند.
سوفی ابتدا دروغ میگوید و سعی میكند اعضی دیگر گروه را نجات دهد، اما به زودی متوجه میشود كه هانس اعتراف كرده. موهر كه ابتدا با زور و برخوردی خشن سعی در به حرف آوردن سوفی دارد، كم كم دچار یأسی آشكار میشود و در دل آرزو میكند ی كاش دختری این چنین شجاع و باهوش كه عشق به وطن و مردم در سیمیش موج میزند، به جی این كه در جیگاه متهم باشد در كنار او میجنگید.
نكته كنیهآمیز آنجاست كه خود موهر پسری هم سن و سال سوفی دارد كه به جبهه شرق فرستاده شده است.
جلسات بازجویی بدنه اصلی فیلم هستند. دقیق كوتاهی از گفت و گو سوفی با هم سلولیاش الزه (یوانا گاستورف) كه به جرم كمونیست بودن دستگیر شده، این فصلها را از هم جدا میكند. در مجموع فضی راحت و منطقی، فیلم نمیانگر روحیات سوفی در روزهی پیانی عمرش است و كسانی كه آن زمان او را میشناختهاند، به این امر معترفند.
از نقطه نظر دراماتیك، یكی از نقاط ضعف فیلم، تبدیل قاضی دادگاه سوفی یعنی رولاندفریسلر (آندره هنیكه) به یك نازی دو آتشه است. به هر حال بخش پیانی فیلم كه سوفی و هانس عدالت غیرقابل اجتناب را به قاضی یادآوری میكنند، تنها فصلی است كه فیلم دچار احساساتگریی میشود.
هرچند چهره و صدی ینچ به هیچوجه شبیه سوفی واقعی، با آن اصلاح موی پسرانه و لهجه جنوبیاش نیست، اما بازی خیرهكنندهی از خود به نمیش میگذارد و به زیبیی حس مسئولیت در قبال ملت خود را در رفتار و چهرهاش نمیش میدهد. آلكساندر هلد هم در نقش یك بازپرس وظیفهشناس دیدنی است.
مارك روتموند كارگردان جوان فیلم، قبلاً آثار متفاوتی مانند فیلم «صحنههی عاشقانهی از سیاره زمین» (1988) و كمدی نوجوانپسند «مورچهها در پاریس» (1999) را ساخته بود. مارتین لانگر هم با فیلمبرداری هوشمندانه خود به كمك روتموند آمده است.
«سوفی شول» در مراسم اسكار امسال «روز چهارم مارس» با آن كه از جمله پنج فیلم انتخابی بود موفقیت چندانی به دست نیاورد.
