اشاره: «یهودیان تركیه» عنوان مقاله ی بود كه به قلم سیما مقتدر در شماره 20 افق بینا به چاپ رسید. متاسفانه روز شنبه 24 آبان در ساعت 30/9 صبح در مقابل دو كنیسا در محله هی «بیگ اوغلو» و «عثمان بیگلی» در استانبول دو انفجار مهیب رخ داد و منجر به كشته شدن بیش از 22 نفر و جراحت حدود 300 نفر شد. مقاله حاضر، كه به نقل از الاوسط، ضمیمه هفتگی الهیات چاپ لندن و ترجمه دیانا مقلد است و از منابع ینترنتی دریافت و تلخیص شده، ضمن معرفی مجدد تاریخ یهودیان تركیه، به بررسی برخی علل و ریشه هی این حادثه میپردازد.
***
از نظر دوستان تركش، او «حلیم یاسیل» جوانی
موفق و مسؤول فروش یك شركت ریانه ی دراستانبول است، اما از نظر دوستان یهودیاش، او
«حلیم لیفی» جوانی یهودی ا
ست كه اجداد وی 5 قرن پیش برای فرار از دادگاه هی تفتیش
عقید در اسپانیا به تركیه فرار كردند. به گفتهی «حلیم» ریشه ی بیشتر یهودیان تركیه
به یهودیان «سفارادیم» 1 باز میگردد، یهودیانی كه به دلیل گردن ننهادن به یین
كاتولیك مجبور شدند در اواخر قرن پانزدهم از اسپانیا و پرتغال به تركیه مهاجرت
كنند. «یاسیل» به هنگام معرفی خود رفتاری محتاطانه دارد و دلیل آن هشدارهی
امنیتی ی است كه به اقلیت یهودی تركیه و مؤسسات آنها داده شده، خصوصاً آنكه دو هفته
پیش كنیسه هی یهودی نیز هدف انفجارهی تروریستی قرار گرفته است. در انفجارهی جدید
كه منافع انگلستان مورد تهدید جدی قرار گرفت به شهروندان ترك نیز خساراتی وارد شد.
سلسله انفجارهیی كه ظرف یك هفته در استانبول رخ داد و طی آن دهها تن كشته و زخمی
شدند به حدی ناگهانی بود كه در ساعات اولیه بسیاری به جی آنكه پی به ماهیت
تروریستی آن ببرند تصور میكردند كه زلزله ی رخ داده است.
دفتر مركزی خاخام هی تركیه – كه در نزدیكی كنیسه «نِوِه شالوم» قرار گرفته است و یكی از مهمترین ساختمانهی یهودیان تركیه و محل برگزاری نماز و نییش است. نیز در زمره ی اماكنی بود كه هدف قرار گرفت. این كنیسه – كه مراسم عروسی و یینهی مذهبی یهودیان نیز در آنجا برگزار میشد- پیش از این و در سال 1986 هدف حمله ی یك گروه مسلح تروریستی قرار گرفته بود، كه 22 كشته بر جی گذاشت. در حملهی اخیر –كه گروهی موسوم به «حزب الله» تركیه مسؤولیت آن را بر عهده گرفته - خسارت چندانی به این ساختمان وارد نشده است. بر سردر این مركز یهودی با صراحت به ینكه آنجا دفتر مركزی خاخامهی یهودی است اشاره ی نشده و به جی آن پرچم تركیه با نماداسلامی هلال و ستاره خودنمیی میكند. نزدیك دفتر مركزی خاخام ها، موزه یهودیان بی هیچ علامت و نشانهی قرار گرفته است، مدرسه ی یهودیان نیز وضعیتی مشابه دارد مضاف بر ینكه به شدت توسط نیروهی امنیتی، سیمهی خاردار و دوربینهی مداربسته حفاظت و كنترل میشود. یهودیان تركیه – كه بیشترشان «سكولار» یا غیر پیبند به احكام مذهبی هستند - میراث بجا مانده از اجدادشان را به عنوان نماد قومی خود پاس میدارند و به آنها علاقه ی بیشتر از عقیدشان دارند. آنها برخلاف سیر همكیشانشان از پوشیدن كلاههی مخصوص یهودیان و گذاشتن ریشهی بلند – كه گاه نماد مذهبی یهودیان ارتودوكس است- اجتناب میكنند. «یاسیل» میگوید: «ما پشت درهی آهنین زندگی میكنیم». او می افزید: «ما برخلاف مسلمانان تركیه، فاقد آزادی و رفاه لازم هستیم». ب این حال «سابی بوره» پیرمرد یهودی 60 سالهی كه در محلهی یهودی واقع در منطقه ی جالاتا (گالاتا) – نزدیك كنیسه نِوِه شالوم- زندگی میكند، میگوید: «ما یك گروه منسجم با عمری 500 ساله و عضوی از ملت تركیه یم، بعضی مردم میخواهند ما را بترسانند، اما ما از ینجا نمیرویم، خشونت در همه جا هست و این بمب ممكن بود در اسرییل هم منفجر شود و بیش از 50 نفر تلفات بگیرد، اصلاً ما كجا میتوانیم برویم؟ در نتیجه ترجیح میدهیم در جوار همسیگان مسلمانمان و در صلح و صفا زندگی كنیم». بعد از انفجارهیی كه مناطق حیاتی استانبول را هدف قرار داد، افكار عمومی تركیه به شدت صدمه دیده است و یهودیان به عنوان اهداف اصلی این انفجارها در حال بازنگری واقعیتها و دورنمی وضعیت خویش در سرزمینی هستند كه علاوه بر مشخصه تاریخی خود از تنشهی رو به انفجار خاورمیانه نیز چندان دور نیست. اگرچه یهودیان تركیه به هنگام ورود به این كشور با استقبال سلاطین عثمانی و حاكمان بعدی روبرو شدند، اما هیچ گاه نتوانسته اند خود را از نگرانیهی زندگی در كشوری كه بیشتر ساكنین آن مسلمانند، برهانند. انفجارهی اخیر تركیه باعث تشدید حس بیگانگی یهودیان این كشور شده است و در حال حاضر اقلیت یهودی با توجه به ترورهی اواسط دهه هشتاد و آغاز دهه نود، احساسات رو به گسترش ضد آمریكیی و خشم ناشی از اشغال مناطق فلسطینی توسط اسرییل، زندگی پردغدغه ی را تجربه میكنند، اگرچه ترور یهودیان تركیه در دهه ی هشتاد با انفجارهی اخیر – لااقل از نظر ماهیت عاملان آن- ارتباط چندانی ندارد. با وجود آنكه بیشتر یهودیان تركیه مخالف سیاستهی دولت عبری (اسرییل) هستند اما منكر این واقعیت نیز نیستند كه تاوان رابطه ناخواسته نژادی و دینی با اسرییل را میدهند. «سابورتا» یك عضو برجستهی گروههی یهودی تركیه میگوید: «به دلیل بحرانها و مشكلات موجود در جهان، تهدیدات روز به روز افزیش مییابد و این امر باعث شده است كه به تمام یهودیان جهان به یك چشم نگاه كنند، در نتیجه اكنون یهودیان اقلیت، هدف اصلی تهاجماتند». پس از انفجارهی استانبول به روشنی مشخص شد كه 23 كشته و 300 مجروح آمار دقیق یهودیان و مسلمانانی است كه قربانی این حادثه شده اند، اما آنچه كه – علیرغم صدور بیانیه از سوی عاملان ناشناس این انفجارها- تاكنون در هاله ی از ابهام مانده، انگیزه ی اصلی آنان است. گرچه آمار مسلمانان كشته شده در انفجارهی استانبول بیشتر از یهودیان است اما شكی نیست كه این اقدام حاوی پیامی روشن به یهودیان بود زیرا انفجار در قلب مركز اقلیت یهودیان و در یكی از حیاتیترین نقاط استانبول به وقوع پیوسته است، آن هم در مركز مهم اقلیتی كه طی حیات تاریخی خود در تركیه رشد و توسعهی چشمگیری یافته و تبدیل به یكی از گروههی قومی پیشرو این كشور شده اند. با وجود بی توجهی دولت تركیه به حقوق بشر كه در تعامل خشونتبار تركیه با اكراد، ارمنیها و یونانیان قبرس نمود یافته است بید اذعان داشت كه یهودیان این كشور از نوعی رفاه نسبی و همزیستی مسالمت میز با مسلمانان برخوردار بوده و در این خصوص وضعیتی كاملاً متفاوت با دیگر اقلیتهی این كشور داشته اند. بنابر آمار ارائه شده، حدود 22 هزار یهودی در تركیه زندگی میكنند كه عمدتاً در استانبول متمركز شده اند و مابقی آنان نیز به ترتیب در ازمیر، آنكارا، انطاكیه، آزنا و بورسا زندگی میكنند. بسیاری، جمعیت كنونی یهودیان این كشور را بسیار كمتر از آمار اریه شده میدانند و برخی آمارها نیز شمار آنها را قبل از فروپاشی امپراطوری عثمانی حدود نیم میلیون نفر عنوان كردهاند كه شمار زیادی از این عده به تدریج به اروپا، آمریكا و اسرییل مهاجرت كرده اند. افكار عمومی، یهودیان را به نحوی با اسرییل، آمریكا و سیاستهی هر كدام از آنها در خاورمیانه هم كاسه میكنند و خواهی نخواهی ما (یهودیان) بیستی تاوان آن را بپردازیم عثمانیها و یهودیان: در خلال حكمرانی عثمانیها، سلطان بیزید دوم از اولین كسانی بود كه كشورش ر برای یهودیان «سرزمین امن» اعلام كرد. او در قرن پانزدهم كشتیهی موسوم به «كشتیهی رحمت» ر برای جلب و نجات یهودیان از دادگاههی تفتیش عقید به سواحل اسپانیا فرستاد و به همین دلیل منابع تاریخی یهودی به كرات از فضی تساهلگونه و چندنژادی دوران عثمانی سخن به میان آورده اند. در آن دوران یهودیان تركیه طبقه ی جدا اما نخبه را یجاد كرده و عمدتاً به كارهی دیپلماتیك و تجاری اشتغال داشتند، امری كه باعث شد سلاطین عثمانی نتوانند بهت و حیرت خود را از دستاوردهی بزرگ این اقلیت كوچك پنهان كنند. بسیاری از پزشكان حاذق دربار عثمانی یهودی بودند و حتی نزدیك بود یكی از پاشاهی یهودی، حكمران قبرس شود. بسیاری از زنان یهودی به حرمسراهی سلاطین عثمانی راه یافتند و داستانهی فراوانی از نفوذ و نقش مؤثر آنها در حرمسرا و دربار عثمانی بر جی مانده است زیرا سلاطین عثمانی تعلق خاطر بسیاری به آنان داشته و كودكان این زنان یهودی نیز جزء وراث شاه محسوب میشدند. این دوره بیش از سیر دورانها شاهد شكوفیی یهودیان بود و قسطنطنیه به مقر خاخامها و علمی دین یهود و نیز مركز نشر كتب عبری تبدیل شد. حتی با وجود فروپاشی امپراطوری عثمانی در جنگ اول جهانی و كشتارهی فجیع ارامنه و جیگزینی مسیحیان به جی تركهی قبرس در سالهی بعد، یهودیان همچنان بیهیچ تهدیدی در تركیه – خصوصاً استانبول- به زندگی آرام خود ادامه میدادند. با شعلهور شدن آتش جنگ دوم جهانی، جمهوری تركیه بار دیگر به یهودیان فراری اروپا كه عمدتاً آوارگان كشورها و مناطقی چون فرانسه، اسپانیا، اتریش، سیسیل، سالونیكا و باواریا بودند، پناه داد و بدین ترتیب نقشی اساسی در نجات جان یهودیان فراری اروپا یفا كرد. با آغاز جنگ دوم جهانی و گسترش یهودیستیزی، بنا به دعوت «مصطفی كمال آتاتورك» - بنیانگذار دولت نوین و سكولار تركیه- صدها تن از استادان یهودی دانشگاههی آلمان نازی به تركیه آمدند و مناصب مهمی در دانشگاههی آنكارا و استانبول به آنها واگذار شد، بسیاری از این افراد حتی بعد از پیان جنگ دوم جهانی درسال 1945 نیز همچنان در این كشور باقی ماندند. با روی كار آمدن آتاتورك، دولت سكولار تركیه كه از خاكستر امپراطوری عثمانی سربرآورده بود ممانعت از تعالیم دینی را با منع تعلیم زبان عبری گسترش داد و به مدت بیست سال – تا زمان مرگ آتاتورك در سال 1938- مانع از آموزش این زبان شد. شكوفیی اقتصادی یهودیان همچنان ادامه مییافت و عده بسیاری از آنها از زمان عثمانیها به تدریج در مناطق مرفهنشین استانبول سكنی گزیدند. این وضعیت همچنان پابرجاست و بسیاری از تجار كنونی تركیه، یهودی و مالك عمده سهام شركتهی بزرگ از جمله «آركو» و «كیسكا» شركتهی موفق در زمینة ساخت و ساز هتلهی مشهور در تركیه، مراكز تفریحی و نیز تولید كننده وسیل بهداشتی، آریشی هستند. اقلیت یهودی استانبول هفتهنامهی به نام «شالوم» را منتشر میكنند كه به دو زبان عبری و «لادینو» است. 2 فقط در استانبول 17 كنیسه وجود دارد كه سه واحد از آنها پیرامون كنیسه «نِوِه شالوم» -كه اخیراً هدف قرار گرفت- واقع شدهاند. «باهری جونار» یهودی 50 سالهی است كه به هنگام تهاجم یك گروه مسلح تروریستی در سال 1986 به كنیسه «نِوِه شالوم» در آنجا حضور داشته است و آن را وحشتناكترین تهاجم ضد یهودی میداند. او میگوید: «انگار همین دیروز بود» و در حالی كه خرده شیشه هی كنیسه را جمع میكند، ادامه میدهد: «مردم آرامش خود را حفظ خواهند كرد و البته محتاطتر میشوند اما تا ابد در هراس به سر نمیبرند، درست است كه ساختمان آسیب دیده اما به زودی ترمیم خواهد شد.» تركیه برجسته ترین كشور مسلمان هم پیمان با اسرییل است و بسیاری از سیاستمداران تركیه احساسات خود را نسبت به وجود مشتركات فراوان میان تركیه و اسرییل پنهان نمیكنند. اختلاف مرزی با كشورهی عربی، ارتباط مستحكم با یالات متحده و بهره مندی از مساعدتهی این كشور نمونه ی از این مشتركات است، كمینكه هر دو كشور كارنامه ی مشابهی در مورد حقوق بشر دارند. این دو كشور حتی از نظر نفوذ مجموعه ی از ژنرالهی جاهطلب در مراكز تصمیم گیری نیز مشتركات فراوان و پیمانهی مخفیانهی دارند كه تاكنون به شكل علنی بدان پرداخته نشده است. تركیه در سال 1948 به عنوان اولین كشور مسلمان دست به شناسیی اسرییل زد و حتی بعد از جنگهی 1967 و 1973 نیز روابط عادی خود با اسرییل را ادامه داد، این در حالی بود كه در خلال دهههی شصت و هفتاد، تظاهرات دانشجویان چپگری ترك به اوج خود رسیده بود، امری كه در سال 1971 به كشته شدن كنسول اسرییل در استانبول به دست دانشجویان منجر شد. در حال حاضر روابط سیاسی دو كشور شاهد روند رو به گسترشی است، اسرییل از تركیه آب میخرد و فقط در سال گذشته 300 هزار گردشگر اسرییلی از این كشور دیدن كردهاند. این روابط قوی پس از زمانی مستحكمتر شد كه در پی زلزله قوی چهار سال پیش تركیه كه در آن صدها تن در چندین شهر كشته و زخمی شدند و دولت تركیه خود را در آستانهی یك هرج و مرج كامل میدید، گروههی امدادگر اسرییلی از برجستهترین و فعالترین گروه هیی بودند كه در عملیات نجات و اسكان حادثه دیدگان مشاركت داشتند. ناظران امور معتقدند كه در سیه ی مخالفتهی گسترده ی كه با جنگ آمریكا در عراق شد میتوان چنین استنباط كرد كه انفجارهی اخیر استانبول چیزی جز هشدار به تركیه نبوده است. در جریان جنگ مخالفتهی افكار عمومی تركیه با جنگ عراق به حدی بالا گرفته بود كه پارلمان این كشور مجبور شد تقاضی آمریكا مبنی بر گشودن جبههی نظامی درشمال عراق - از طریق تركیه- را رد كند. بنابرین میتوان گفت، انفجارهی اخیر اقدامی تلافیجویانه و در اعتراض به كشتار روزانة مردم فلسطین و یجاد دیوار حائل تلقی میشود و چه بسا عاملان این انفجارها راهی ساده تر از كوفتن به دروازههی تركیه برای ارسال پیام و هشدار خود به واشنگتن، لندن و تلآویو نیافتهاند. در هر صورت بیستی اذعان داشت كه هدف مستقیم انفجارها یهودیان بوده اند و عدهی بسیاری از یهودیانی كه همواره در حاشیه ی حوادث بوده اند امروز خود را در مركز بحران میبینند. «امیر توفی» یك یهودی ترك میگوید: «انفجارها طرز فكر و انتظارات ما را تغییر نداده بلكه واقعیتها را بیشتر نمیان ساخته است». او دیگر نمیتواند آزادانه از هویت خود پرده بردارد و میگوید كه انتظار این بمبگذاریها را داشته و این نگرانی دغدغة اصلی او و سیر همكیشانش در تركیه بوده است. او كلامش را ینگونه به پیان میبرد: «افكار عمومی، یهودیان را به نحوی با اسرییل، آمریكا و سیاستهی هر كدام از آنها در خاورمیانه همكاسه میكنند و خواهی نخواهی ما بیستی تاوان آن را بپردازیم.»
