تأملي بر رفتار جوان يهودي در ايران و جهان

آرش آبائی
آبان 82

حضور در همیش جهانی جوانان یهودی در سوئد (شهریور 82)، فرصت ارزنده‏ی بود تا در حاشیه برنامه‏هی رسمی آن، تأملی در تفاوت‏هی رفتاری جوانان یهودی از نقاط مختلف جهان (19 كشور از پنج قاره) داشته‏بیكم، تفاوت آشكار و چشمگیر جوامع شرق و غرب بود. صرفنظر از تبلیغات منفی درست یا نادرست دربارة جهان غربی، به راحتی می‏شد موج انرژی و سرزندگی را در جوانان غربی (امریكا، انگلیس، كانادا و استرالیا) مشاهده كرد و البته رتبة بعدی را نمیندگان افریقی جنوبی، فرانسه دانمارك، سوئد، كلمبیا و آرژانتین تشكیل می‏دادند و در دستة سوم جوانان روسیه و جمهوری‏هی سابق شوروی، تركیه، مراكش، چك و صربستان جی داشتندگستردگی اطلاعات اجتماعی، تجربیات فراوان، مطالعه مداوم و هدفدار، ارتباطات گسترده، بهره‏وری بالا در اكثر كارها و «شادمانگی» از عمده خصوصیات مشترك اكثر افراد گروه اول بود، كه این ویژگی‏ها در تمام شئون زندگی ده روزه با آنان – از صبح زود به هنگام مراسم نماز صگاه تا جلسات سخنرانی و بحث، فعالیت‏هی تفریحی، وعده‏هی صرف غذا و حتی آخرین لحظات قبل از خواب – قابل مشاهده بودند. به عنوان مثال، در ترتیب برنامه‏هی خاص روز شنبه یا مراسم اختتامیه كه به ابتكار جمع پیشنهاد، طراحی و اجرا شدند، بخش عمده – و گاه تمام – یی ابتكاری و خلاقانه و مدیریت آنها از سوی همین گروه اعمال می‏گشت ( هر چند فعالیت‏ها و خلاقیت‏هی سیر نمیندگان – از جمله نمیندگان ایران - كه در موارد متعدد و غالبا در حوزه‏ی خاص قابل توجه بودند، و نیز تبحر در زبان انگلیسی به عنوان زبان مادری نمیندگستة اول كه عامل انتقال سریعتر تفكراتشان بود را نبید از نظر دور داشت).

دوم، آزادی اندیشه و عمل جوان یهودی در اكثر جوامع غربی بود. «قرائت‏هی مختلف دینی» كه امروزه عنوان جدیدی در بحث‏هی روشنفكری ایران به شمار می‏رود، در عمل در زندگی «او» كاربرد دارد و این جوان یهودی، آنچه را كه از دین می‏فهمد و آن مكتب فكری (در حوزة یهود)كه با تفكر و روحیات خود هماهنگ‏تر می‏بیند انتخاب می‏كند. این آزادی فكری دینی حتی در میان استاد‏ها و ربی (حاخام)هی حاضر در همیش نیز مشهود بود. در یكی از جلسات تفسیر و بحث دینی، «ربی شختر» با طرح چند تفسیر متفاوت از یك موضوع واحد، بدون سعی در همگرییكسان سازی توجیه قضیه و یا تحمیل خط فكری واحد به مخاطبان، انتخاب خود را از میان تفاسیر مذكور اعلام و حاضرین را به گزینش آزادانه از میان نظرات موجود دعوت می‏كرد. و یا در یكی از مراسم نماز صبحگاهی، همین ربی در گفتگویی با نگارنده، اظهار داشت كه «من در بسیاریاز موارد از پیشنماز عقب می‏مانم، چون می‏خواهم كاملا در عمق معانی یك بخش از مقدمات تفیلا (مانند مزامیر داوود) تفكر كرده و با آن ارتباط برقرار كنم، و این روش من برای عبادت است»به طور حتم جوانی كه تحت این فضی فكری آزاد پرورش یابد، از اندیشه و افق فكری دینی بسیار گسترده‏ی برخوردار خواهد شد، امری كه معمولا عكس آن در جوامع سنتی یهودی – از جمله ایران – اعمال می‏شده‏است: یك تفسیر، یك مكتب فكری و یك رو و لاغیر.

در زمینة آزادی عمل و روش زندگی نیز عدم وابستگی و اسارت در بندهی نامرئی‏ی كه او را به بهانه‏هی مختلف وادار به درجا زدن و زیستن در قالب‏هی طراحی شده توسط دیگران می‏سازند، به كرات دیده‏می‏شد. بسیاری از آنان در عین احترام به والدین و نهاد خانواده، آزكشورها و جوامع گوناگون ر برای اقامت یا كسب تجربه انتخاب كرده‏بودند. اكثر این انتخاب‏ها ، نه به شكل مهاجرت‏هی اجباری یا فرار از مشكلات، بلكه به جهت «تحقیق و انتخاب داوطلبانه محیط مطلوب زندگی و پیشرفت شغلی» بودند، كه گاه با بازگشت به كشور مبدأ اما با كباری از تجربه همراه بود. مانند آن‏كه دختری یهودی از امریكا، به تنهیی كشور روسیه ر برای كار و زندگی مناسب تشخیص داده و آن را «تجربه» كرده بود. حتی تعدادی از آنها از امكان سفر و زندگی در ایران نیز سؤال می‏كردندسوم، توجه فوق‏العاده به زیبیی و دلپذیر كردن محیط زندگی و حتی فضی معنوی و دینی در این نوع تفكر است. در همین مدت كوتاه همیش كه تنها یك «شبات» (شنبه) در آن قرار داشت، عده‏ی از «آنان» بر آن شدند كه كنیسی محل و سالن‏هی اجتماعات و غذاخوری ر برای شب و رشنبه «زیبا» كنند. لذا به سرعت و با ابتكارهیی خاص، در و دیوار را آذین بستند و سفره را تزئین كردند، تا یك روز مقدس را با زیبیی و نشاط توأم سازند.

تفیلا (نماز)ها و مراسم دینی در این یام به طبع مطابق با آنچه كه در تمام كتب و احكام شرع آمده، اجرا می‏شدند، اما با شادی، با موزون كردن دعاها و بعضا با قرائت‏هی دستجمعی. همان متونی كه گاه در كنیساهی ما به شدت ملال آور و تكراری به نظر می‏رسند، در فضا و نی دیگر با همت جوانان به هستة مشاركت جمعی در اجری یك سرود روحانی و لذت بخش تبدیل می‏شدند.چهارم، پذیرش تنوع و روش‏هی تازه به عنوان دیگر خصوصیات اكثر «آنها» است. همان‏گونه كه در گزارش این سفر آمده‏است، اكثر شركت كنندگان از جوامع یهودیان «اشكنازی» بودند كه لهجه و طرز تلفظ كلمات عبری و برخی جزئیات مراسم مذهبی آنان با یهودیان «سفارادی» - مانند ان – متفاوت است. در حالی‏كه نگارنده در این مراسم كمی احساس غربت داشت و با گوشه‏گیری در كنیسا، در حفظ رسوم یرانی یا سفارادی خود سعی می‏كرد، در شب و روز شنبه كه قرائت و اجری بخش‏هیی از مراسم به وی سپرده شد، علیرغم تمام آن تفاوت‏ها، اكثر حاضران از آن به عنوان « بخش‏هیی جالب و به یاد ماندنی» نام بردند. و یا در موردی دیگر، در یك جلسه گفتگوی آزاد كه سرودهی ملی را بررسی می‏كردند، از من به عنوان یك عضو ایرانی خواستند كه سرود ملی كشورم را بخوانم. هنگامی كه نوی آن را بریشان زمزمه كردم، اصرار كردند كه حا آن را «با كلام» بخوان! ین‏كه سرود جمهوری اسلامی با زبان فارسی چه لطفی برای آنان دارد، مرا بسیار متعجب كرده بود، اما آنها با توجه خاصی به این نوا و كلام بیگانه – برای آنها – گوش سپردند و از آن به عنوان یك صدی جدید لذت بردند، احساسی كه معمولا كمتر در مورد مشابه به ایرانیان دست می‏دهد.

***

منظور از سطور فوق، اشاره به تأثیر متقابل جامعه و جوان یهودی بر یكدیگر است. در حالی كه به نظر می‏رسد جوانان جامعه ما غالبا در حالت انفعال و تكیه به مدیران و نسل پیشین خود قرار دارند، در دیگر جوامع یهودی - به خصوص آنها كه در كشورهی توسعه یافته قرار دارند –جوان بدون تكلیف یا كسب دستور از «بزگان»، پویی و شوق یفی نقش و تاثیرذاری در امور اجتماعی و فرهنگی را در خود احساس كرده و با پی گذاردن و بازی كردن در این عرصه، گاه حتی از مشكلات و وقیع ناشناخته نیز در جهت رشد بهره می‏برد، و البته مدیران آن جوامع نی لابد بستر لازم ر برای او فراهم می‏سازند.هر چند جوان یرانی كلیمی از فضی عمومی كشور – كه بی‏تفاوتی اكثر جوانان در آن آشكار است – اثر می‏پذیرد، اما بید توجه كرد كه در فضی كوچك و محدود جامعه كلیمی یران، اندكی تحرك و ذره‏ی فعالیت فكری در حوزه‏هی اجتماع و فرهنگ، تأثیری چشمگیر برجی می‏نهد. تنها در این صورت، محیطی را كه در اثر مهاجرت‏هی گسترده و مشكلات خاص جوامع كوچك و اقلیت، روز به روز «خاكستری»تر می‏شود، بتوان برای زندگی نسل‏هی حاضر و آتی «سبز» و قابل تحمل‏تر نمود.