تأملي بر رفتار جوان يهودي در ايران و جهان

آرش آبائي
آبان 82

حضور در همايش جهاني جوانان يهودي در سوئد (شهريور 82)، فرصت ارزنده‏اي بود تا در حاشيه برنامه‏هاي رسمي آن، تأملي در تفاوت‏هاي رفتاري جوانان يهودي از نقاط مختلف جهان (19 كشور از پنج قاره) داشته‏بايكم، تفاوت آشكار و چشمگير جوامع شرق و غرب بود. صرفنظر از تبليغات منفي درست يا نادرست دربارة جهان غربي، به راحتي مي‏شد موج انرژي و سرزندگي را در جوانان غربي (امريكا، انگليس، كانادا و استراليا) مشاهده كرد و البته رتبة بعدي را نمايندگان افريقاي جنوبي، فرانسه دانمارك، سوئد، كلمبيا و آرژانتين تشكيل مي‏دادند و در دستة سوم جوانان روسيه و جمهوري‏هاي سابق شوروي، تركيه، مراكش، چك و صربستان جاي داشتندگستردگي اطلاعات اجتماعي، تجربيات فراوان، مطالعه مداوم و هدفدار، ارتباطات گسترده، بهره‏وري بالا در اكثر كارها و «شادمانگي» از عمده خصوصيات مشترك اكثر افراد گروه اول بود، كه اين ويژگي‏ها در تمام شئون زندگي ده روزه با آنان – از صبح زود به هنگام مراسم نماز صگاه تا جلسات سخنراني و بحث، فعاليت‏هاي تفريحي، وعده‏هاي صرف غذا و حتي آخرين لحظات قبل از خواب – قابل مشاهده بودند. به عنوان مثال، در ترتيب برنامه‏هاي خاص روز شنبه يا مراسم اختتاميه كه به ابتكار جمع پيشنهاد، طراحي و اجرا شدند، بخش عمده – و گاه تمام – اياي ابتكاري و خلاقانه و مديريت آنها از سوي همين گروه اعمال مي‏گشت ( هر چند فعاليت‏ها و خلاقيت‏هاي ساير نمايندگان – از جمله نمايندگان ايران - كه در موارد متعدد و غالبا در حوزه‏اي خاص قابل توجه بودند، و نيز تبحر در زبان انگليسي به عنوان زبان مادري نمايندگستة اول كه عامل انتقال سريعتر تفكراتشان بود را نبايد از نظر دور داشت).

دوم، آزادي انديشه و عمل جوان يهودي در اكثر جوامع غربي بود. «قرائت‏هاي مختلف ديني» كه امروزه عنوان جديدي در بحث‏هاي روشنفكري ايران به شمار مي‏رود، در عمل در زندگي «او» كاربرد دارد و اين جوان يهودي، آنچه را كه از دين مي‏فهمد و آن مكتب فكري (در حوزة يهود)كه با تفكر و روحيات خود هماهنگ‏تر مي‏بيند انتخاب مي‏كند. اين آزادي فكري ديني حتي در ميان استاد‏ها و رباي (حاخام)هاي حاضر در همايش نيز مشهود بود. در يكي از جلسات تفسير و بحث ديني، «رباي شختر» با طرح چند تفسير متفاوت از يك موضوع واحد، بدون سعي در همگراييكسان سازي توجيه قضيه و يا تحميل خط فكري واحد به مخاطبان، انتخاب خود را از ميان تفاسير مذكور اعلام و حاضرين را به گزينش آزادانه از ميان نظرات موجود دعوت مي‏كرد. و يا در يكي از مراسم نماز صبحگاهي، همين رباي در گفتگويي با نگارنده، اظهار داشت كه «من در بسيارياز موارد از پيشنماز عقب مي‏مانم، چون مي‏خواهم كاملا در عمق معاني يك بخش از مقدمات تفيلا (مانند مزامير داوود) تفكر كرده و با آن ارتباط برقرار كنم، و اين روش من براي عبادت است»به طور حتم جواني كه تحت اين فضاي فكري آزاد پرورش يابد، از انديشه و افق فكري ديني بسيار گسترده‏اي برخوردار خواهد شد، امري كه معمولا عكس آن در جوامع سنتي يهودي – از جمله ايران – اعمال مي‏شده‏است: يك تفسير، يك مكتب فكري و يك رو و لاغير.

در زمينة آزادي عمل و روش زندگي نيز عدم وابستگي و اسارت در بندهاي نامرئي‏اي كه او را به بهانه‏هاي مختلف وادار به درجا زدن و زيستن در قالب‏هاي طراحي شده توسط ديگران مي‏سازند، به كرات ديده‏مي‏شد. بسياري از آنان در عين احترام به والدين و نهاد خانواده، آزكشورها و جوامع گوناگون را براي اقامت يا كسب تجربه انتخاب كرده‏بودند. اكثر اين انتخاب‏ها ، نه به شكل مهاجرت‏هاي اجباري يا فرار از مشكلات، بلكه به جهت «تحقيق و انتخاب داوطلبانه محيط مطلوب زندگي و پيشرفت شغلي» بودند، كه گاه با بازگشت به كشور مبدأ اما با كباري از تجربه همراه بود. مانند آن‏كه دختري يهودي از امريكا، به تنهايي كشور روسيه را براي كار و زندگي مناسب تشخيص داده و آن را «تجربه» كرده بود. حتي تعدادي از آنها از امكان سفر و زندگي در ايران نيز سؤال مي‏كردندسوم، توجه فوق‏العاده به زيبايي و دلپذير كردن محيط زندگي و حتي فضاي معنوي و ديني در اين نوع تفكر است. در همين مدت كوتاه همايش كه تنها يك «شبات» (شنبه) در آن قرار داشت، عده‏اي از «آنان» بر آن شدند كه كنيساي محل و سالن‏هاي اجتماعات و غذاخوري را براي شب و رشنبه «زيبا» كنند. لذا به سرعت و با ابتكارهايي خاص، در و ديوار را آذين بستند و سفره را تزئين كردند، تا يك روز مقدس را با زيبايي و نشاط توأم سازند.

تفيلا (نماز)ها و مراسم ديني در اين ايام به طبع مطابق با آنچه كه در تمام كتب و احكام شرع آمده، اجرا مي‏شدند، اما با شادي، با موزون كردن دعاها و بعضا با قرائت‏هاي دستجمعي. همان متوني كه گاه در كنيساهاي ما به شدت ملال آور و تكراري به نظر مي‏رسند، در فضا و ني ديگر با همت جوانان به هستة مشاركت جمعي در اجراي يك سرود روحاني و لذت بخش تبديل مي‏شدند.چهارم، پذيرش تنوع و روش‏هاي تازه به عنوان ديگر خصوصيات اكثر «آنها» است. همان‏گونه كه در گزارش اين سفر آمده‏است، اكثر شركت كنندگان از جوامع يهوديان «اشكنازي» بودند كه لهجه و طرز تلفظ كلمات عبري و برخي جزئيات مراسم مذهبي آنان با يهوديان «سفارادي» - مانند ان – متفاوت است. در حالي‏كه نگارنده در اين مراسم كمي احساس غربت داشت و با گوشه‏گيري در كنيسا، در حفظ رسوم ايراني يا سفارادي خود سعي مي‏كرد، در شب و روز شنبه كه قرائت و اجراي بخش‏هايي از مراسم به وي سپرده شد، عليرغم تمام آن تفاوت‏ها، اكثر حاضران از آن به عنوان « بخش‏هايي جالب و به ياد ماندني» نام بردند. و يا در موردي ديگر، در يك جلسه گفتگوي آزاد كه سرودهاي ملي را بررسي مي‏كردند، از من به عنوان يك عضو ايراني خواستند كه سرود ملي كشورم را بخوانم. هنگامي كه نواي آن را برايشان زمزمه كردم، اصرار كردند كه حا آن را «با كلام» بخوان! اين‏كه سرود جمهوري اسلامي با زبان فارسي چه لطفي براي آنان دارد، مرا بسيار متعجب كرده بود، اما آنها با توجه خاصي به اين نوا و كلام بيگانه – براي آنها – گوش سپردند و از آن به عنوان يك صداي جديد لذت بردند، احساسي كه معمولا كمتر در مورد مشابه به ايرانيان دست مي‏دهد.

***

منظور از سطور فوق، اشاره به تأثير متقابل جامعه و جوان يهودي بر يكديگر است. در حالي كه به نظر مي‏رسد جوانان جامعه ما غالبا در حالت انفعال و تكيه به مديران و نسل پيشين خود قرار دارند، در ديگر جوامع يهودي - به خصوص آنها كه در كشورهاي توسعه يافته قرار دارند –جوان بدون تكليف يا كسب دستور از «بزگان»، پوياي و شوق ايفاي نقش و تاثيرذاري در امور اجتماعي و فرهنگي را در خود احساس كرده و با پاي گذاردن و بازي كردن در اين عرصه، گاه حتي از مشكلات و وقايع ناشناخته نيز در جهت رشد بهره مي‏برد، و البته مديران آن جوامع ني لابد بستر لازم را براي او فراهم مي‏سازند.هر چند جوان ايراني كليمي از فضاي عمومي كشور – كه بي‏تفاوتي اكثر جوانان در آن آشكار است – اثر مي‏پذيرد، اما بايد توجه كرد كه در فضاي كوچك و محدود جامعه كليمي ايران، اندكي تحرك و ذره‏اي فعاليت فكري در حوزه‏هاي اجتماع و فرهنگ، تأثيري چشمگير برجاي مي‏نهد. تنها در اين صورت، محيطي را كه در اثر مهاجرت‏هاي گسترده و مشكلات خاص جوامع كوچك و اقليت، روز به روز «خاكستري»تر مي‏شود، بتوان براي زندگي نسل‏هاي حاضر و آتي «سبز» و قابل تحمل‏تر نمود.