اردیبهشت 84
كتاب ماه دین
افسانه منفرد
مروری بر اسناد جوامع یهودی مدیترانه و پژوهشهی مبتنی بر آن
اسناد گنیزا مداركی است اصیل و دربردارندة اطلاعات دست اول و بدون جهتگیری خاصی كه پژوهشگر به هنگام تألیف اثر خود بدان تحمیل كرده باشد. مجموعه اسناد غالباً در برخورد با امور روزمرة زندگی به صورت نامههی اداری و حقوقی و مكاتبات خصوصی پدید میید و به نحوی بیواسطه ینة تحولات اجتماعی زمان خود است. تاریخنگاری عمدتاً و به طور سنتی در تألیف وقیعنگاریها، شرح مفصل احوال سلاطین، امیران و دیگر دولتمردان رخ نموده است و كمتر مورخی به طور خاص به نگارش آن چه امروز تاریخ اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نامیده میشود، به ویژه برپیه اسناد، دست یازیده است. شید یكی از علل این نقیصه باقی نماندن آرشیوهی غنی مدارك به ویژه از سدههی نخستین دوران اسلامی باشد. یكی از معدود مواردی كه مجموعهی دست نخورده و سرشار از اطلاعات سودمند برجامانده و به دست پژوهشگران معاصر در تاریخ جوامع خاورمیانه و مسلمان در قرون اولیه و میانه رسیده است. اسناد گنیزی مصر است. این نوشته میكوشد ضمن معرفی و بیان مختصری از تاریخچة این مجموعه نفیس، برخی آثار منتشر شده براساس این سندها را به پژوهشگران تاریخ جوامع اسلامی معرفی كند.
گنیزا در لغت عبری به معنی مخفی و انبار كردن و نگاهداری است. این واژه با واژه گنج فارسی از یك ریشه است. در عبری توراتی جدید به صورت گِنِز به معنی گنج (ج: گنازیم ، جنزیه) آمده است، اسم فعل گنیزا به معنی انبار كردن چیزی كه دیگر از آن استفاده نمیشود و با كلمه بیت و به معنی انباری خانه به كار میرفت. در متون تلمودی نیز گنیزا به محلی گفته شده كه تمام انواع نوشته هی مقدس كه دیگر مورد استفاده نبود، در آن نگاهداری میشد.
مسلمانان، مسیحیان و یهودیان معتقد بوده اند كه نوشته هی دربردارندة نام خداوند نبید از بین برود و یا پراكنده شود، اما به نظر میرسد تنها یهودیت این بینش زهدآمیز را به نهادی رسمی تبدیل كرد. كتابهی مقدس و دعا و نیز تمام نوشته هی به الفبی عبری كه دیگر مورد استفاده نبود، در اتاقهیی به نام گنیزا در كنیساها نگاهداری میشد. هنگامی كه مقدار این متون بسیار میشد، میبیست آن را به گورستان ببرند و در یك مراسم رسمی مانند جنازة انسان دفن كنند.
معروفترین گنیزا كه به سبب اهمیت و شهرتش این واژه به آن اطلاق شد، گنیزا قاهره یا دقیقتر گنیزا كنیسة عزرا در گنیزی كنیسی عزرا فسطاط قاهره است. كنیسة عزرا حدود سال 269 ق / 882 م. بر ویرانه هی كلیسیی كه به یكی از دو گروه بزرگ یهودی فسطاط، یعنی یهودیان حاخامی فلسطینی فروخته شده بود، بنا گردید و تا سال 1970 م. پابرجا بود. این كنیسه برای آخرین بار در 1890 م. مرمت شد اما به اتاق زیرشیروانی آن كه همان محل گنیزا بود، دست نزدند. این اتاق در انتهی تالار زنان و بدون پنجره بود و تنها راه ورود به آن از طریق نردبانی بود كه به سوراخی در كف اتاق منتهی میشد. در این اتاق صدها هزار برگه سند در طول قرنها گردآمده بود كه برخلاف روش معمول برای دفن به گورستان برده نشده بود.
سبب این سرنوشت استثنیی را بید در موقعیت تاریخی ویژة یهودیان مصر در نیمه اول قرن پنجم هجری/ ابتدی سدة یازدهم میلادی جستوجو كرد. این روزگار شاهد تعقیب و سختگیری حاكم بامرالله، خلیفه فاطمی (386-411 ق / 996-1020 م) نسبت به یهودیان بود.
در این یام چندین بار مراسم تشییع جنازة اهل ذمه برهم زده شد. از جمله در 495 ق / 1101 م. و گرچه بعدها خلفی فاطمی آزادی بیشتر و اجازه تأسیس كنیسههی تازهی دادند، اما بزرگان یهود كه از تكرار حوادث گذشته بیم داشتند، تصمیم گرفتند حمل اسناد برای دفن را متوقف كنند. بدین ترتیب مجموعه اسناد گنیزا فسطاط باقی ماند. بیشتر این اسناد به سدههی ششم و هفتم هجری/ دوازدهم و سیزدهم میلادی مربوط است اما اسناد اندكی نیز از سدههی پیشتر در میان آنها یافت میشود.
از نظر فیزیكی، نوشته ها بر روی پاپیروس، پوست گوساله، كاغذ و نوعی كاغذ خاص موسوم به رق است. كاغذ اسناد قدیمتر سنگین و قهوهی و كاغذهی دوران متأخرتر نازكتر و روشنتر است.
ین اسناد درباره كسب و كار، اوضاع اجتماعی، فرهنگی، دینی و سیاسی یهودیان در مصر و سرزمینهی دیگری چون اسپانیا، مغرب، هندوستان، لبنان و سوریه است.
جمع آوری و تفكیك
اسناد گنیزا
بخش بزرگی از اسناد به زبان عربی و به خط عبری است از جمله نامه هی تجاری و خانوادگی، وقفنامهها، اسناد مربوط به منازعات ملكی و دیگر اسناد حقوقی. ب این همه اسنادی به زبان و خط عبری نیز در این مجموعه بسیار است. برای نمونه اسناد مربوط به آزاد كردن بندگان و بخشی از قراردادهی ازدواج یا برخی از نامههی شخصی یهودیان، برای مثال هنگامی كه پدری برای جویا شدن از وضع تحصیلی پسرش به استاد او نامه مینویسد و نمیخواهد فرزندش دریابد كه او چه نوشته است افزون بر ین، چون انتقال اموال غیرمنقول یهودیان، به ویژه هنگام پیان ازدواج در پی مرگ همسر یا طلاق، بید در برابر دادگاه یهودیان صورت میگرفت و سپس این نوع معاملات را محضرداری مسلمان صحه میگذاشت تا اطمینان حاصل شود كه مالیاتها به تمامی پرداخت شده است. اسناد بسیاری نیز درباره ملك و مسكن باقی مانده است، حتی درباره انتقال ملك از مسلمانی به مسلمان دیگر در مواردی كه این ملك بعدها به فردی یهودی فروخته میشد.
اطلاعات درباره گنیزا قاهره به آهستگی به غرب رسید. اولین مسافر و دیداركننده آن در دوره جدید سیمون وان گلدرن، عموی هینریش هانیه، در 1166 ق / 1752 م. بود كه هنگام سفر به مصر از آن دیدن كرد. تقریبا سده بعد آبراهام فركوویچ دلالی كه اسناد بسیاری از یهودیان شرق را به كتابخانه سلطنتی روسیه فروخته، احتمالا از آن دیدار كرده بود، زیرا در میان اسنادی كه به كتابخانه سلطنتی فروخته بود، مكتوباتی از گنیزا نیز دیده میشد. در 1864 م. جهانگردی موسوم به «یعقوب سفر» كوشید به گنیزا راه یابد. اما نتوانست اسناد مهمی به دست آورد. از اواخر سدة نوزدهم افراد محلی فروش اسناد گنیزا را آغاز كردند. در 1309 ق / 1891 م. سیروس آدلر بخش كوچكی از این اسناد را خرید و به آمریكا برد. مقارن این سالها چستر وسیس نزدیك به 2600 قطعه از اسناد گنیزا را به كتابخانه بودلیان در آكسفورد ردند. در 1314 ق / 1896 م. لوییس وگیبسون تعدادی از اسناد گنیزا را به كمبریج آوردند و نظر سالومون شچتر محقق یهودی را به آنها جلب كردند.
شچتر در همان سال به قاهره سفر كرد و به زحمت موفق شد صدهزار صفحه از اسناد را از قاهره به كمبریج بیاورد كه به مجموعه تیلور – شچتر معروف شد.
جز ین، صد هزار برگ نیز به طور پراكنده به كتابخانههی دیگر جهان در پاریس، بوداپست و فرانكفورت رسید (د. اسلام، ج 2، ص 987).
از اوائل سده بیستم كارهی پژوهشی درباره این اسناد به شكل كتاب و مقاله پدیدار گشت. از جمله (گنیزا شچتر) در سه جلد (1928)، (گنیزا قاهره) در دو جلد از كاله. در 1964 نیز پژوهشگر نامی دیگر شائول شاكد كتابشناسی آزمیشی اسناد گنیزا را در پاریس منتشر ساخت كه همراه با ترجمه انگلیسی و فرانسوی برخی از اسناد گنیزا بود.
در دهه هفتاد میلادی كار بر روی اسناد و انتشار آثاری درباره آن به صورت جدیتر ادامه یافت.
گویتین در 1352 ش / 1973 م. در اثری با عنوان (نامههیی از تجار یهودی در قرون وسطی) اسناد دیگری از گنیزا را مطالعه و بررسی كرد.
سه سال بعد در 1976 م. موشه گیل اسناد نهادهی وقفی یهودیان از گنیزا قاهره را در لیدن منتشر كرد. همین پژوهشگر در 1981 م. اثری به نام شوشتریها : خانواده و فرقه در تل آویو منتشر كرد كه از حیث مطالعات یرانشناسی نیز حائز اهمیت است زیرا به مطالعه خانوادههیی میپردازد كه یرانیالاصل– اهوازی و شوشتری بودهاند و از حدود قرن پنجم ق / یازدهم م. به بعد به مصر مهاجرت كردند و به یكی از خاندانهی بزرگ بازرگانان در قرون وسطی در دریی مدیترانه تبدیل شدند.
اثر ارزشمند دیگری با عنوان ازدواج یهودیان در فلسطین مطالعهی در اسناد گنیزا قاهره به كوشش مردخی فریدمن در 1980-1981 م. در نیویورك به چاپ رسید. در همین دهه گزیدهی از قطعات ادبی مجموعه گنیزا به كوشش سیمون هاپكینز كه خود عضو تیم پژوهش بر روی اسناد گنیزا بود منتشر كرد.
اما بیتردید بزرگترین اثر پژوهشی درباره اسناد گنیزا، اثر عظیم و حجیم گویتین است با عنوان یك جامعه مدیترانهی: اجتماعات یهودی جهان عرب بدان گونه كه در گنیزا قاهره تصویر شده است. این كتاب نخست در دو جلد مشتمل بر پژوهشی عمومی درباره این اسناد همراه با مجلدی دربرگیرنده ترجمه گزیدهی از اسناد با عنوان خواندنیهیی درباره تاریخ اجتماعی مدیترانه به چاپ رسید. جلد چهارم نیز با عنوان (زندگی روزانه) در 1983 منتشر شد.
مجلدات پنجم و ششم را نیز گویتین اندكی پیش از مرگش در پنجم فوریه 1985، به چاپ سپرد. این اثر گرانقدر پژوهشی سترگ درباره معیشت، خانواده و زندگی روزانه مردمان در قرون وسطی در سواحل مدیترانه است و در اصل برای سه جلد طرحریزی شده بود. تحقیقات گویتین درباره یهودیان قرون وسطی براساس این اسناد حقیق جدیدی را درباره جنگهی صلیبی نیز آشكار ساخت. در این كتاب نیز اشاراتی به تاریخ ایران یافت میشود از جمله هنگام طرح اسناد تجارت مدیترانهی با هند از طریق مصر، شرق آفریقا و جنوب عربستان نكاتی را درباره تمهیدات جنگی حكام كیش برای گسترش نفوذ بر مسیر اقیانوس هند مطرح میسازد.
اثر دیگری كه به لحاظ مطالعات یرانشناسی مهم است مقاله شائول شاكد درباره نوشتههی فارسی به خط عربی در گنیزا است، از جمله نامهی كه برخی جنبههی تجارت ایرانیان را بین مصر و آسیی صغیر مطرح میكند. این نامه در مطالعات شرقی به یادبود د. هـ . بنث (اورشلیم 1979) به چاپ رسیده است. مجموعه مقالات این كتاب به دیوید بنث اهدا شده كه خود از پژوهشگران در زبان و ویژگیهی نحوی عربی یهودیان براساس اسناد گنیزا بود.
دهة نود میلادی نیز شاهد آثار پژوهشی دیگری براساس اسناد گنیزا بوده است در 1993 م. اثری با عنوان اسناد حقوقی و اداری عربی در مجموعه گنیزا كمبریج به كوشش جفری كاهن منتشر شد.
ین كتاب 159 متن از اسناد گنیزا، 69 سند قانونی و 90 سند دیوانی، را دربرمیگرفت. هسكل یساكس ترجمه انگلیسی اسناد و فهرستهی مفصلی بدان افزود. این اسناد نفوذ شخصیتهی حقوقدان مصری در دوره فاطمیان از جمله طحاوی، صاحب كتاب الشروط الكبیر، را بر نحوه تدوین سندها نشان میدهد.
فهرستی از متون پزشكی گنیزا به كوشش هسكل یساكس با عنوان دستنوشتههی پزشكی و فراپزشكی در مجموعه گنیزا كمبریج در 1994 منتشر شد. او همچنین اندكی قبل از مرگ تألیف اثری درباره اسناد مربوط به كشاورزی و علوم اسلامی در گنیزا را به انجام رساند (ساكد، ص 615).
در همین سال پیتر شافر و شائول شاكد متون جادوگری مجموعه گنیزا را تحت عنوان متون جادوگری گنیزا قاهره در توبینگن به آلمانی منتشر كردند دستنوشتههی عبری در كتابخانه دانشگاه كمبریج اثر استفن ریف در 1997 در كمبریج به چاپ رسید كه در آن به هزاران عنوان از اسناد گنیزا نیز اشاره شده است.
اسناد گنیزا در پژوهشهی مربوط به تاریخ هنر و صنعت نیز موجد آثار تحقیقاتی بوده است، همچون مقاله گویتین با عنوان «صنیع اصلی حوزه مدیترانه آن چنان كه در گزارشهی گنیزا قاهره منعكس است» در مجله تاریخ اقتصادی و اجتماعی شرق و سفالگری در منابع نوشتاری دوره یوبیان و ممالیك نوشته ماركوس میلریت كه در 1999 در لندن منتشر شد.
