ارزش‌هاي مشترك

دکتر حمامی لاله زار
شهریور 85

قبول این اصل یا اصول كه بین معتقدان به ادیان الهی ارزش‌هی مشتركی وجود دارد كه براساس آن می‌توان بحث و گفتگو كرد یكی از مهمترین شریط رسیدن به تفاهم و گذر از شریط نفاق ، رودررویی و جنگ و ستیز است. رسیدن به این تفاهم كه می‌توانیم یكدیگر را تحمل كنیم و حرف‌هی یكدیگر را بشنویم و از وجود ارزش‌هی مشترك بین خود آگاهی پیدا كنیم بی آن كه لزوماً خود را بر حق و دیگران را باطل تصور كنیم سنگ بنی تلاش مشترك معتقدان ادیان الهی برای ساخت دنیی بهتری می‌باشد. متأسفانه حافظه تاریخ انباشته از نابردباری و عدم تحمل بین مردمانی است كه در واقع ارزش‌هی مشترك در زندگی فردی و اجتماعی می‌توانست امكان زندگی مسالمت‌آمیز بین آنها را فراهم نمید. ولی تعصبات،، خودمحوری‌ها و فراموش نمودن ارزش‌هی مشترك مانع آن شده است كه انسان‌ها در سلامت و تفاهم با یكدیگر راه حل غلبه بر مشكلات و نارسیی‌ها را آسان‌تر پیدا نموده و براساس آنها عمل نمیند. در طی تاریخ به شكل‌هی مختلف گفت و گو بین ادیان وجود داشته است كه برخی با آن درگیر و برخی از آن كناره می‌گرفته‌اند. اكنون با وجود روابط گسترده و پیچیده انسانی و جامعه جهانی، نمی‌توان در لاك خود فرو رفت و از دیگران دوری جست. چالش‌هی فراوان فراروی بشر امروزی بر سر بسیاری از مسائل مشترك، ضرورت گفت و گو برای شناخت بهتر از یكدیگر و نزدیكی نقطه نظره برای حل مشكلات را ضروری می‌‍‌سازد و در این زمینه گفت و گوی بین ادیان به عنوان یكی از عوامل بنیادین تأثیرگذار بر فرهنگ و روحیات و عملكرد افراد می‌تواند در حل مشكلات بشر امروزی چاره‌ساز باشد. مسلماً گفت و گو بر مبنی «ارزش‌هی مشترك» می‌تواند شروع و آغازی مناسب برای شناخت بهتر و ادامه همكاری باشد. ارزش‌هی مشترك در میان ادیان توحیدی بسیار و متعددند كه در این جا به برخی از آنها می‌پردازیم:

 1- یمان به خداوند : اعتقاد به وجود خداوند یكتا كه ازلی و آفریدگار هستی و قادر مطلق است، ستون اصلی و سنگ بنی همه ارزش‌هی مشترك ادیان توحیدی است چرا كه یمان به خداوند كه در همه جا حاضر و بر هر امری ناظر است و نه تنها از اعمال انسان‌ها بلكه از نیات و افكار آنها با اطلاع است بر همه جوانب زندگی فردی و اجتماعی فرد مؤمن سیه انداخته و او را تحت تأثیر قرار می‌دهد و همه فریض و نواهی و اخلاقیات بر این مبنا ارزش پیدا می‌كند همان‌طور كه حبقوق نبی (فصل 2 یه 4) می‌فرمید : « فرد صالح بر اساس یمانش زندگی می‌كند» و از آن پا فراتر نمی‌نهد. تنها باور به خداوند و نظارت اوست كه تضمینی برای عمل به رفتارهی اخلاقی و عقلانی است. اعتقاد به خدی یگانه اساسی‌ترین اشتراك ادیان توحیدی در مقابله با جریان‌هی الحادی و مادی گراست كه انسان را محدود به این دنیا و در حد كالیی مادی می‌دانند.

 2- ارزش‌ انسان آدمی به عنوان والاترین آفریده هستی كه آفرینش و همه خلقت به خاطر او تكوین یافته است می‌تواند از دیگر اشتراكات ادیان باشد. این اصل كه انسان از نظر معنوی شبیه خدا آفریده شده است، اساس تعلیمات دانشمندان یهود درباره وجود انسانی است. از این لحاظ انسان بر همه مخلوقات جهان فضیلت دارد و عالی‌ترین نقطه در كار آفرینش است. ربی‌عقیوا از دانشمندان به نام دوران تلمود می‌گوید: «انسان از این جهت كه با ساختار و جوهره الهی آفریده شده است، شریف است. آگاهی او از این موضوع، ارزش او را بیشتر می‌كند، چنان كه تورات (سفر پیدیش فصل 9 یه 6) می‌فرمید «زیرا خداوند، انسان را به شكل معنوی خدا آفرید». (تلمود – فصول پدران فصل 3 بند 18) در گفتار دیگری از تلمود گفته می‌شود: «یك انسان با همه عالم آفرینش برابر است» (تلمود – رساله آووت دِربی ناتان 31). حضرت آدم، نخست یك فرد تنها آفریده شد تا به تو بیاموزد، هر آن كس كه جان آدمی را تباه ‌كند، كتاب مقدس بدو این نسبت را می‌دهد كه گویی او، یك جهان كامل را از بین برده است و هر آن كس كه جانی را از نابودی نجات بخشد، گویی جهانی كامل را نجات داده است. (تلمود – رساله سنهدرین فصل 4 بند 5) یا در رویتی دیگر گفته شده كه، خداوند در ابتدا حضرت آدم را تنها و تك آفرید تا فردی به دیگری نگوید پدر من از پدر تو بزرگ‌تر و ارجح است. (تلمود – رساله سنهدرین برگ 38) این امر بیان‌گر این موضوع است كه یك فرد به خاطر نژاد، رنگ پوست و سیر تفاوت‌هی فیزیكی و مادی بر دیگری برتری ندارد. و نقل قولی از حضرت الیاس نبی است كه می‌فرمید: «من آسمان‌ها و زمین را شاهد می‌گیرم كه چه یهودی و چه غیریهودی، خواه مرد و خواه زن، غلام یا آزاد، در پیشگاه الهی تفاوتی ندارند، مگر آن كه هر فرد برطبق اعمالش مورد عنیت خداوند قرار می‌گیرد. (تانا دِوِه الیاهو ربا : 10) گذشته از ین، چون انسان به شكل معنوی خداوند آفریده شده است، از این رو می‌بیست این حقیقت را همواره در روابط خود با سیر انسان‌ها مد نظر داشته باشد. توهین و بی‌حرمتی به یك انسان، در واقع بی‌حرمتی به خداست. یه «همنوعت را مانند خودت دوست بدار» (سفر لاویان فصل 19 یه 18) اصل مهم و اساسی تورات قلمداد می‌گردد. بدین ترتیب ادیان الهی، اولین قدم برای دعوت انسان به توحید و نیز هدیت او برای زندگی سعادت‌مندانه را ارزش بخشیدن به شخصیت‌ انسانی او دانسته‌اند. این ارزشمندی بی‌جهت و بی‌اساس نیست زیرا همان‌گونه كه از تورات نقل شد، ماهیت معنوی آدم، الهی است، ولی این كه خود او نیز بداند كه «به شكل معنوی خداوند» آفریده شده است، رابطه او با خالق و همنوعان را تنظیم می‌كند و این امر می‌تواند سنگ بنی قوانین حقوق بشر بر مبنی ادیان توحیدی باشد كه متأسفانه عدم توجه به آن، هر از گاهی موجب درگیری و جنگ در نقطه‌ی از جهان می‌گردد و خود جنگ كه معلول عدم تفاهم است عدم تفاهم بیشتر را به دنبال می‌آورد.

 3- وحی و نبوت اعتقاد به وجود پیامبران و ابلاغ فرامین الهی از جانب خداوند به انسان، دیگر ارزش مشترك ادیان توحیدی محسوب می‌گردد. این امر كه خداوند اراده و خواست خود را به وسیله افراد صالحی به انسان‌ها اطلاع داده است ولی نبوت هدیه‌ی نیست كه از طرف خداوند به طور دلخواه به عده‌ی از اشخاص اعطا شود، بلكه حد اعلی یك آمادگی و تطهیر جسمانی و روانی و تجهیز عقلانی و فكری استثنیی است كه انسان می‌تواند به آن نیل گردد، ارزش والی انبیاء را مشخص می‌سازد و پیروی از سیره و روش آن بزرگواران در ابعاد و مراحل مختلف زندگی از جمله عبودیت خداوند، تقوی، عدالتخواهی، مبارزه با ظلم، استكبارستیزی، اخلاق و رفتار حسنه و .... می‌تواند كارساز باشد.

 4- منجی موعود : اندیشه نجات‌بخشی و انتظار برای موعودی كه خواهد آمد و نظامی منطبق با قوانین الهی و آسمانی برقرار خواهد كرد، یكی از مهمترین بخش‌هی اعتقادی ارزش‌هی مشترك در ادیان توحیدی است. هر چند این كه ویژگی‌هی این موعود چیست و كی و كجا ظهور خواهد كرد، در همه ادیان یكسان نیست اما آن چه كه در این اندیشه مشترك است این است كه نجات دهنده‌ی از خاندان نبوت خواهد آمد كه به خوی پسندیده، تقوی و دانش و همه صفات نیكو آراسته و از بدی‌ها و زشتی‌ها مبراست. در دین یهود منجی موعود ماشیح به معنی مسح و تدهین شده نام دارد و به تصریح كتاب مقدس از خاندان داود پیامبر است. ظهور آن حضرت فرا رسیدن روز حسابرسی الهی را بشارت خواهد داد. صبر و انتظار برای ظهور ماشیح تنها یك صفت خوب نیست بلكه یك فریضه مهم مذهبی به شمار می‌ید. به همین دلیل عتقاد و انتظار برای او جزء اصول سیزدهگانه دین یهود قرار گرفته است. و برخی، اصل یمان به ماشیح و نجات را تكمیل كننده فرمان اول مجموعه ده فرمان می‌دانند كه خداوند در اولین فرمان، چنین می‌فرمید (سفر خروج فصل 20 یه 2): «من خدا خالق تو هستم كه تو را از سرزمین مصر، از خانه بردگی بیرون آوردم‌». در ینجا خداوند، وجود و شناسیی خود را به موضوع آزادی و نجات از بندگی سرزمین مصر مرتبط می‌نمید، یعنی یمان و انتظار برای نجات و آزادی مكمل اعتقاد به وجود خداوند و توحید است. یمان به ظهور منجی و انتظار برای فرارسیدن یام نجات نهیی كه پیامدهیی همچون پیان بدی و الحاد، درك بسیار كامل‌تر از الاهیت و آگاهی واقعی از وجود خداوند، پرستش و ستیش جهانی خداوند، همزیستی مسالمت‌آمیز و صلح جهانی، بركت و سعادت و پیان بلیا و اتفاقات ناگوار و .... و در نهیت رستاخیر مردگان را به دنبال دارد، فرد مؤمن را به پوییی و حركت وا می‌دارد ت برای رسیدن به این هدف عالی تلاش نموده تا خود و جامعه و كل بشریت را هر چه سریع‌تر به این سعادت برساند.

 5- ارزش‌هی اخلاقی: از دیگر مشتركات ادیان توحیدی، ارزش‌هی اخلاقی است. منشاء ارزش‌هی اخلاقی خداست همان‌طور كه در تفسیر تلمود بر یه‌ی از تورات كه می‌فرمید: «در تمام راه‌هیش سلوك كنید و به او (خداوند) ملحق شوید» (سفر تثنیه فصل 11 یه 22) بیان می‌شود : چگونه خداوند مهربان است تو نیز مهربان باش، چگونه باریتعالی به مخلوقاتش خیر می‌رساند تو نیز چنین عمل نما و .... یا گفته می‌شود : «تورات ابتدیش اعمال حسنه است: «خداوند برای آدم و حوا لباس‌هیی از جنس پوست یجاد كرد و یشان را پوشانید». (سفر پیدیش فصل 3 یه 21) و پیانش نیز اعمال حسنه است (سفر تثنیه فصل 34 یه 6): «او (حضرت موسی) را در گَی دفن كرد» (تلمود – رساله سوطا برگ 14) میخی نبی می‌فرمید: (فصل 6 یه 8) ی آدم، خداوند به تو اطلاع می‌دهد كه چه چیز نیكوست و او از تو چه می‌خواهد – چیزی نمی‌خواهد- مگر انجام دادن داوری عادلانه و انصاف، دوست داشتن نیكی و این كه با حیا و عفت به درگاه خداوند سلوك نمیی. ارزش‌هی اخلاقی مبتنی بر دین است كه تمدن‌ها را حركت بخشیده و برمبنی قواعد و قوانینی استوار نموده است و تضمینی برای اجری قوانین و احكام یجاد می‌نمید. این ارزش‌ها می‌تواند و بید در ابعاد مختلف زندگی جاری گشته تا ناهنجاری‌ها از چهره جامعه و جهان بزدید. ارزش‌هی مشترك بسیار دیگری از جنبه‌هی فقهی و شرعی همانند نماز، روزه، قوانین پاكی و طهارت، حلال و حرام و .... وجود دارد كه می‌توان در فرصت دیگر به آنها پرداخت. در پیان، تشكیل جلساتی از این دست كمك خواهد كرد كه تفاهم بین نخبگان ادیان حاصل گردد و انعكاس همین جلسات و درك و بررسی ارزش‌هی مشترك دینی و انتشار و تفهیم آنها بین اقشار مردم از هر دین و عقیده به صلح و برادری و یجاد شریط بهتر برای زندگی معنوی و مادی انسان منجر خواهد شد. خوشبختانه در میان م ایرانیان و در فرهنگ ایرانی قبل و بعد از اسلام، علیرغم افت و خیزهی فراوان، زندگی صمیمانه بین پیروان ادیان ، اقوام و مذاهب مختلف برقرار بوده و در جغرافیی ایران چه در پهنه گسترده گذشته و چه در مرزهی كنونی، فرهنگ ایرانی – اسلامی هرگز پذیری تعصبات مذهبی – قومی و نژادی نبوده و زیارتگاه‌ها و معابد مختلف و مقابر انبیی یهود و مسیحیان و زرتشتیان یكی از نشانه‌هی وجود تسامح و تساهل در فرهنگ ایرانیان می‌باشد. ما امیدواریم كه این گونه نشست‌ها استمرار یابد و من وظیفه خود می‌دانم كه از مركز گفتگوی ادیان و مسئولین محترم آن كه موجبات این گفتگو را فراهم آورده‌اند قدردانی و تشكر نمیم.