در تورات مقدس (دواریم – تثنیه، فصل 11، یه 13) آمده است: «خدی خالقتان را دوست بدارید و او را با تمام قلبتان پرستش و بندگی نمیید.» علمی یهود عبارت پرستش و بندگی از طریق قلب را همان دعا و نماز به درگاه خالق تعبیر نموده اند.
اساس عبادت یهود را در گذشته تا حدود 2000 سال پیش مراسم تقدیم قربانی ها تشكیل می داد و دعی لفظی در كنار آن قرار می گرفت. اما پس از ویرانی معبد مقدس یهودیان در بیت المقدس در سال 68 میلادی، به علت توقف مراسم تقدیم قربانی، اصل عبادت یهود بر نماز و دعاهی كلامی قرار گرفت و با گذشت زمان یین و متن نمازها شكل مدون امروزی را به خود گرفت.
تاریخ نییش یهود و مسیر تكاملی آن و همچنین احكام و قوانین و جزئیات مربوط به دعاها و نمازهی یهود بسیار مفصل و گسترده است. این مقاله تنها به معرفی اولیه این یین در یهود پرداخته است.
نماز در لفظ عبری «تفیلا» نامیده میشود. تفیلا به دو بخش كلی تفیلی عادی و تفیلی ویژه تقسیم می گردد.
تفیلی عادی :
ین تفیلا در یام عادی هفته (شنبه شب الی بعدازظهر جمعه) خوانده میشود. كه به ترتیب عبارتند از:
1- شَحَریت (صبح)
2- مینحا (بعدازظهر)
3- عَرویت (شامگاه)
در كلیه تفیلاهی فوق یك بخش اصلی به نام «لَحَش» (به معنی آهسته) یا «شمُونِه عِسره» به معنی هجده دعا) مشترك و یكسان است اما مقدمات و مؤخرات این سه تفیلا با هم متفاوت هستند.
ین بخش اصلی، لَحَش نام می گیرد. زیرا والاترین قسمت تفیلا بوده و به صورت آهسته ادا می گردد. همچنین «شمُونِه عِسره» نام دارد زیرا در ابتدی تدوین از 18 دعا تشكیل میشد كه بعدها یك دعی دیگر در میان آن جی گرفت. اما همچنان نام اولیه بر آن اطلاق می گردد. در متن لحش گاه به مناسبت هی مختلف (اول ماه و اعیاد خاص یا روزهیی كه در آن روزه گرفته می شود) متن هیی اضافه می شود.
«شمُونِه عِسره» یا مدح و ستیش خداوند و ذكر اعتبار معنوی اجداد اولیه یهود (حضرت ابراهیم، اسحق و یعقوب) آغاز می گردد. سپس دعاهیی در طلب عقل و دانش، پذیرش توبه، عفو، بركت، عدالت، حمیت الهی از صادقان، ظهور ناجی جهان و توجه به دعی مومنین خوانده میشود. با دعاهیی در مدح خداوند و تقاضی صلح و سلامتی، این بخش اصلی تفیلا پیان می یابد.
نماز جماعتی در یهود با حضور حداقل ده نفر مرد بالغ (بالی 13 سال) برگزار می شود. در تفیلی جماعتی یك نفر به عنوان پیش نماز كه «شالیح صیپور» نام می گیرد، تفیلا را با صدی بلند میخواند اما بخش لحش را همانند سیرین آهسته می خواند. در تفیلاهی شحریت و مینحا دوباره بخش لحش توسط شالیح با صدی بلند قرائت می گردد.
مقدمات و مؤخرات نماز صبح طولانی تر از دیگر نوبت هی تفیلا است اما در هر سه تفیل این بخشها از گزیده تورات، تلمود، مزامیر داوود و متون مربوط به تفیلا تشكیل شده اند.
بخش مهمی كه در تفیلاهی شحریت و عرویت علاوه بر بخش اصلی لحش وجود دارد متن «شِمَعْ ییسرائل» است كه گزیده ی از یات تورات است. در این قسمت توحید، پاداش و مجازات الهی و توجه به احكام خداوند مورد تاكید قرار گرفته است.
زمان مجاز برای خواندن تفیلی شحریت از حدود یك ساعت قبل از طلوع آفتاب تا حدود 4 ساعت پس از آن است. تفیلی مینحا نیم ساعت پس از ظهر شرعی تا دقیقی پس از غروب آفتاب خوانده می شود. و خواندن تفیلی عرویت از غروب آفتاب تا قبل از سپیده دم روز بعد است.
خواندن تفیلا در هر سه نوبت بر مردان بالغ واجب است و خانمها حداقل موظف به خواندن یك نوبت تفیلا هستند. در صورت عدم امكان خواندن یك نوبت تفیلا، می توان آن را از طریق دوبار خواندن نوبت بعدی جبران نمود.
شریط خواندن تفیلا بطور خلاصه عبارت است از:
پاكی مكان و بدن نمازگزار و پوشیده بودن بدن در حد معمول.
آقیان هنگام تفیلا كلاه بر سر می نهند و زنان نیز موهی خود را در این مراسم می پوشانند.
علاوه بر این در تفیلی شحریت آقیان از دو نماد دیگر به نام هی «صیصیت» و «تفیلین» استفاده می كنند.
صیصیت شامل پارچه ی است كه بالاتنه را می پوشاند و در چهارگوشه آن بندهیی به روش خاص گره خورده اند و نشانی از احكام الهی هستند.
تفیلین، از دو محفظه چرمی تشكیل شده است كه توسط بندهی چرمی، به بازو و پیشانی بسته می شوند. داخل این محفظه ها یاتی از تورات (به صورت دست نوشته بر روی پوست دباغی شده مخصوص) قرار دارند كه آن نیز نشانی از احكام و كلام الهی است.
در روزهی دوشنبه و پنجشنبه پس از قرائت شمونه عسره تومار دست نوشته تورات از جیگاه مخصوص خود در كنیسا خارج شده و بخش كوتاهی از فصل مربوط به آن هفته از روی آن قرائت می گردد.
تفیلاهی ویژه :
1- شبات (شنبه):
در شب و روز شنبه متن لحش و مقدمات و مؤخرات تفیلاها تغییر می كند و عمدتا
به موضوع قداست روز شنبه اختصاص می یابند. همچنین صبح روز شنبه علاوه بر تفیلی
شحریت یك نوبت تفیلی اضافی تحت عنوان «موساف» نیز خوانده می شود. صبح روز شنبه پس
از تفیلی شحریت از تومار تورات كه «سِفِر تورا» نام دارد یك بخش كامل قرائت می
گردد. لازم به ذكر است كه تورات شامل پنج كتاب حضرت موسی است و به پنجاه و چهار بخش
موضوعی «پاراشا» به ترتیب تقسیم شده است كه در هر هفته یك یا دو پاراشا قرائت می
گردد و در پیان یك سال یك دوره قرائت آن كامل می گردد.
همچنین عصر روز شنبه نیز در تفیلی مینحا بخش كوتاهی از سفر تورا قرائت می گردد. با غروب آفتاب روز شنبه متن تفیلی عرویت به شكل عادی و تنها با تغییراتی جزئی خوانده می شود.
2- رُوش حُودِش (اول ماه عبری):
در روزهی اول ماه عبری، علاوه بر اضافه شدن بخش مخصوص در لحش، پس از آن یك
متن ویژه بنام «هَلِل» (به معنی تهلیل و سپاس از خداوند) قرائت بخش خاصی از سفر
تورا و تفیلی موساف اضافه می شود.
3- اعیاد سه گانه و اول سال نو عبری:
در سه موقع از سال به مناسبت اعیاد ویژه مذهبی، شكل مراسم مانند روز شنبه
تغییر می یابد و متن تفیلاها و قرائت تورات تفاوت هیی متناسب با آن عید مذهبی پیدا
می كنند. علاوه بر آن كه هلل نیز خوانده می شود.
ین اعیاد عبارت اند از:
- «پسح» و «شاووعوت» در بهار
- «سوكوت» در ابتدی پییز.
- در دو روز اول سال نو عبری كه «رُوش هَشانا» نام دارند نیز مراسم و تفیلاها تغییرات ویژه ی (مشابه با شنبه و اعیاد سه گانه) پیدا می كنند.
4- یوم كیپور:
در دهمین روز از سال نو عبری، روزه بزرگ یهودیان برای طلب بخشش سالیانه واقع
شده است كه «كیپور» نام دارد. در شب و روز این مناسبت نیز كلیه تفیلاها و دعاها و
مراسم همانند مناسبت هی شبات تغییرات ویژه و متناسب با اهداف این روزه بزرگ پیدا
می كنند. علاوه بر ین، نوبت جدیدی از تفیلا به نام «نِعیلا» پس از تفیلی مینحا و
قبل از غروب آفتاب به مراسم این روز اضافه میشود.
5-سِلیحوت، دعی بخشش :
از حدود 30 روز قبل از شروع سال نو عبری تا حدود یك هفته پس از آن،
رسم است كه یهودیان در نیمه شب یا سحرگاهان و قبل از تفیلی شحریت، بصورت جمعی به
خواندن متونی می پردازند كه در آن به كرات به استغاثه و طلب عفو از خداوند پرداخته
می شود. هرچند كه بطور شرعی این مراسم را می توان تا قبل از غروب نیز انجام داد،
اما هدف اصلی آن بیدار شدن د شب و بهره مندی از حالات خاص شب بیداری و سحرخیزی
است. این مراسم در شبهی شنبه یا سال نو برگزار نمی شود.
مكان تفیلا :
شرط اصلی مكان تفیلا، پاكی آن است. و در هر مكان میتوان تفیلا را به تنهیی یا جماعتی برگزار كرد. اما مكان رسمی نماز یهود در كنیسا (كنیسه) یا لفظ صحیح تر آن «بِت هَكِنِسِت» است. اجزا اصلی كنیسا عبارت اند از:
- صحن اصلی نمازگزاران (نشسته بر زمین یا صندلی)
- پیشخوان و میز پیش نماز (شالیح صیپور) كه «تِوا» نام دارد
- «هِخال» (جیگاه قرارگیری اسفار تورات)
- سكوی جلوی هخال بنام «دوخان» كه محل اجری برخی مراسم خاص كاهنان (مردان از نسل حضرت هارون).
جهت گیری برای خواندن تفیلا (چه شخصی و جماعتی و در كنیسا یا بیرون از آن) رو بسوی مغرب و با نیت «بیت المقدس» می باشد. هرچند كه خواندن تفیلا در جهت دیگر نیز آن را باطل نمی كند. در نقاط دیگر عالم با توجه به محل قرارگیری آن مكان نسبت به اورشلیم و بیت المقدس ممكن است كه جهت به سمت مشرق تغییر یابد.
دعاهی غیر از تفیلا :
غیر از نوبت هی رسمی تفیلا، استفاده از نعمات جهان نیز عموما مستلزم ادی دعی ویژه ی تحت عنوان «براخا» یا بركت است. قبل از خوردن هر خوراكی یا نوشیدنی دعیی خاص گفته می شود. حتی برای بوئیدنی ها، پوشیدن لباس نو، انجام فریضه ی كه شرع آن را دستور داده است (مانند استفاده از صیصیت و تفیلین) دعی خاص آن موضوع گفته می شود. مشاهده برخی پدیده هی طبیعی مانند دیدن اولین شكوفه هی درختان، دیدن ماه نو (از هفتم تا
چهاردهم ماه قمری)، رعد و برق، رنگین كمان و غیره نیز انسان یهودی را ملزم به ادی دعا و شكرانه می سازد. حتی وضعیت هی غم انگیز (از دست دادن بستگان درجه اول یا زیارت قبور) دعاهی خاص خود را دارند. رفتن به سفر یا بازگشت از آن، برخاستن از بستر بیماری یا آزادی از زندان و بسیاری از موارد دیگر، همگی دعا یا براخاهی مخصوصی دارند كه تحت احكام معین ادا میشوند.
در مورد خوراكی ها پس از استفاده نیز دعی شكرانه مخصوص خوانده می شود. موردی كه تورات صریحا به آن اشاره كرده است، دعی پس از صرف غذا (با نان) است كه «بیركَت هَمازون» نام دارد. ارزش این دعا را حتی از نوبت هی رسمی تفیلا نیز بالاتر دانسته اند. این دعا نیز همانند تفیلا، اگر به صورت جمعی (3 نفر یا 10 نفر مرد بالغ) ادا شود، شكل هی كاملتری به خود می گیرد و در اعیاد و مناسبت هی مذهبی (مانند تفیلاهی ویژه) بخش هیی به متن اصلی آن اضافه می شوند.
زبان تفیلاها و دعاها به لفظ عبری هستند و در موارد خاص (و بیشتر در مقدمات و موخرات) زبان «آرامی» نیز به كار می رود.
ذكر خواسته ها و دعاهی شخصی :
طبق شرع یهود، هر گونه تغییر شكل در كلیات یا كلمات دعاها و تفیلاها ممنوع است. اما در بخش هیی از متن تفیلاها ، نقاط خاصی جهت بیان درخواست هی شخصی (حتی به زبان غیر یهودی) پیش بینی شده است. غیر از موارد ذكر شده، خواندن نوبت هی تفیلا به صورت اضافی عموما منع شده است مگر با رعیت احكامی ویژه. هر چند روشن است كه دعا و نییش در هر زمان و مكان از انسان پذیرفته می شود و این خارج از چهار چوب تفیلا و دعاهی مدون مذكور است.
