هفته
نامه نواندیش
آبان 1381
لحظه های شاد در آشویتس
یمره كرتز، برنده یهودی جیزه
نوبل ادبیات 2002
«یمره كرتز» متولد 1930 میلادی، نویسنده یهودی و گمنام اهل مجارستان،
جیزه یك میلیون دلاری آكادمی سلطنتی سوئد یعنی نوبل ادبیات سال 2002 را از آن خود
كرد. یمره كرتز ب این جیزه غیرمنتظره جهان ادبیات را غافلگیر كرد. چرا كه
كاندیداهی دیگری با شهرت و اعتبار بینالمللی رقیبان او محسوب میشدند. نویسندگانی
چون «ماریو بارگاس یوسا» پرویی، «جان اشبری» آمریكیی، «آدونیس» شاعر سوری مقیم
فرانسه، «دوریس لیسینگ» نویسنده بریتانییی، «فیلیپ راث» آمریكیی، «مارگارت ات
وود» كانادیی و ... جزء آن دسته از شاعران و نویسندگانی بودند كه به اعتقاد محافل
فرهنگی در جهان، شانس گرفتن نوبل ادبیات را بیش از دیگران داشتند. اما در میان
شگفتی، نام «یمره كرتز» از سوی هیئت انتخاب برندگان نوبل در سوئد، به عنوان برنده
اعلام شد. رمان «بیسرنوشت» یا «بخت برگشته» كه جیزه نوبل ادبیات 2002 را از آن
خود كرد، بازتابی از «واقعیتهی» یهودكشی به شمار میید بنا به گفته مسئولان
آكادمی سوئد، آثار كرتز حافظ تجربه شكننده یك فرد علیه استبداد وحشیانه تاریخ است و
مبین امكان توانیی زیستن و اندیشیدن انسان در عصری است كه فردیت توسط جامعه شدیداً
سركوب میشود. یمر كرتز (Imre Kertesz) برنده امسال این جیزه یك میلیون دلاری یكی
از معدود نجاتیافتگان اردوگاه مرگ آشویتس است كه پس از پیان جنگ دوم جهانی فعالیت
خود را در عالم نویسندگی آغاز كرد. این نویسنده كه هم ینك 72 سال دارد در روز نهم
نوامبر سال 1929 در بوداپست، پیتخت مجارستان، به دنیا آمد. او كه یك یهودی است در
سال 1944 به همراه پدرش به اردوگاه آشویتس در خاك هلند انتقال یافت و از آنجا به
اردوگاه بوخنوالد برده شد. جیی كه در سال 1945 به دنبال پیروزی متفقین توانست زنده
از آن بیرون ید. این واقعه اگرچه برای كرتز جوان یك پیروزی به نظر میرسید اما
پیان سختیهی زندگی او نبود. كرتز در بازگشت به سرزمین مادریاش در سال 1948 در
یك روزنامه با نام «Vilagossag» مشغول به كار شد اما تنها سه سال بعد یعنی در سال
1951 حزب كمونیست مجارستان كنترل این روزنامه را به دست گرفت و كرتز را به دلیل عدم
هماهنگی با برنامههی حزب از كار بركنار كرد.كرتز پس از این واقعه به مدت دو سال
خدمت سربازی را گذراند و پس از آن به طور حرفهی به نویسندگی روی آورد. اما هنوز
تا دورانی كه كارهی خلاقهاش را ارائه كند زمان زیادی باقی مانده بود. او در این
سالها بانوشتن نمیشنامههی رادیویی و ترجمه آثار نویسندگان و متفكران آلمانی
زبان از جمله فردریش نیچه، زیگموند فروید، لودویك ویتگنشتین، آرتور اشنیتزر و
جوزف روت روزگار میگذراند. آكادمی سوئد جیزه نــــوبل را بـــه نخستین رمان او به
نــام «بیسرنوشت» یا «بخت برگشته» اهدا كرده كه در سال1975 یعنی 27 سال پیش
مــــنتشر شده است. نویسنده در این اثر كه جلد اول از یك تریلوژی محسوب
میشود، داستان پسری 15 ساله به نام «جیوبرجر كووس» را رویت میكند، كه به جرم
یهودی بـــــودن توسط نیروهی اشغالگر آلمانی دستگیر و به آشویتس منتقل میشود.
راوی این داستان تاثیرگذار مانند خود كرتز موفق میشود خود را با شریط دشوار
اردوگاه هماهنگ كرده و سرانجام خلاصی یابد. این رمان حقیق عریان زندگی در ادوگاه
مرگ را با یكنواختی حاصل از زندگی روزمره تلفیق كرده و آن را به واقعیتی روزمره
تبدیل میكند كه اگر چه دشوار است اما از لحظههی شاد خالی نیست. رویكردی كه برای
خوانندگان امروز این رمان یادآورفیلم تاثیرگذار «زندگی زیباست» ساخته روبرتوبنینی
خواهد بود. این كتاب بازتابی از واقعیتهی یهودكشی به شمار میید. «بیسرنوشت» یا
«بخت برگشته» كه كرتز ده سال را صرف نوشتن آن كرده بود، در زمان انتشار با برخورد
سردی از جانب منتقدان لهستانی مواجه شد. آنها تصور میكردند گفتن این كه كسی در
اردوگاه مرگ هم میتواند لحظات شادی را تجربه كند «یك رسویی» است. با گذشت 50 سال
هنوز هم خاطرات آشویتس او را رها نكردهاند. وی در سال 1994 در جیی مینویسد: « این خاطرهها مثل سگهی تربیت نشده و بیصاحب هستند، گرد آدم حلقه میزنند و با
نگاهی نافذ به او خیره میشوند، له له میزنند و رو به ما زوزه میكشند، دلت
میخواهد آنها را از خودت بتارانی، ولی كنار نمیروند، پشت سرت میدوند، گازت
میگیرند». به گفته آكادمی سوئد، آشوویتس برای این نویسنده جوان تجربهی ویژه
نیست، بلكه نهیت واقعیت از سقوط و انحطاط بشر در چارچوبی تازه است. موضع غیرقابل
انعطاف كرتز بدون شك نمودی از روش و نگارش اوست كه به مثابه بوتهی پرخار و پر شاخ
و برگ برای عابری است كه انتظار رویارویی با آن را ندارد. این سرنوشت در سه كتاب او
به اشكال مختلف رویت میشود كه هر یك به نوعی به كشتار یهودیان اشاره دارد. كتاب
دوم این تریلوژی با عنوان «ناكامی» در سال 1988 منتشر شد ( كتابی كه كرتز امیدی برای یافتن ناشر و چاپ آن نداشت). اما هنگامی كه «ناكامی» منتشر و با استقبال بسیار
روبهرو شد، احساس نویسنده از این موفقیت، احساس كسی بود كه خلوت و تنهییاش از كف
میرود. سومین كتاب از این تریلوژی «مرثیه برای كودكی كه زاده نشد» است كه در سال
1990 منتشر شد. در این رمان
سخن از بازماندگان اردوگاه آشوویتس و مرد میانسالی است كه حرفه نویسندگی و ترجمه ر برای خود برگزیده است و از زندگی گذشته خود رنج میبرد. به ازدواج ناموفق و حرفه بیحاصل خود نـــــگاه میكند و افسوس میخود كه نمیتواند در جهانی چنین بیرحم و بیروح، كودكی را در دامان بپروراند. به اعتقاد او، این كودك بهتر است در جهانی كه اجازه داده است اتفاقی همچون آشویتس روی دهد، متولد نشود. منتقدین لهستانی در ابتدا تصور میكردند گفتن این كه كسی در اردوگاه مرگ هم میتواند لحظات شادی را تجربه كند «یك رسویی» است دیگر آثار داستانی یمره كرتز عبارتند از «جهتیاب» كه در سال 1977 منتشر شد و «پرچم انگلیسی» كه در سال 1991 روانه ویترین كتابفروشیها شد. پس از فروریختن پرده آهنین در سال 1989 كرتز كه از منتقدان نظام سوسیالیستی شوروی سابق بود امكان بیشتری برای حضور در مجامع عمومی و ابراز عقیده پیدا كرد. او در سال 1992 خاطرات خود را از سالهی 1961 تا 1991 در قالب كتابی به نام «خاطرات ممنوعه» منتشر كرد و این گفتگوی درونی را كه در فرم داستانی ارائه میشود در سال 1997 با كتاب «من دیگری : گزارش یك دگردیسی» كه دربرگیرنده خاطرات سالهی 1991 تا 1995 بود ادامه داد. سخنرانیهـــــا و مقالات وی نیز در این ســــــالها در قالب سه كتاب به نامهی «یهودآزاری به مثابه یك فرهنگ»(1993)،
«لحــــظه هی سكوت در خلال باز تولید جوخههی مرگ» (1998) و
«زبان تبعیدشده» (2001) منتشر شدهاند. آكادمی سوئد در تاریخ ده اكتبر 2002 جیزه
نوبل در رشته ادبیات را به این نویسنده مجاری به خاطر «نوشتن آن چه تجربه یكهفردی
را در برابر بیرحمی وحشیانه تاریخ نشان میدهد» اهدا كرد. این آكادمی در بیانیه
رسمی خود كرتز را به خاطر «نشان دادن امكان ادامه حیات و تفكر فردی در محیطی كه در
آن سركوبی بشریت توسط نیروهی اجتماعی به گونهی فزینده در حال اوجگیری است»
ستود. یمره كرتز كه در هنگام دریافت خبر، در حال گذراندن یك دوره تدریس در دانشگاه
برلین بود در یك كنفرانس مطبوعاتی پس از دریافت خبر، به خبرنگاران گفت: «من از
دریاف این خبر خوشحال شدم. در مجارستان توجه زیادی به مقوله یهودآزاری نمیشود و
مردم ب این موضوع بیگانهاند. امیدوارم در سیه این قضیه آنها بیشتر از پیش به
موضوع یهودآزاری توجه كنند». كمیته ادبی نوبل متشكل از 18 عضو دائمی هیأت داوری
آكادمی سوئد با آری مخفی، نام برنده ادبی را هر سال از میان انبوه نویسندگان برتر
جهان اعلام میكند و برای دریافتكنندگان این جیزه هیچگونه مرز، تابعیت و حزب و
نژادی نمیشناسد. اما دریافتكنندگان این جویز بید بزرگترین خدمت را به بشریت
كرده و در زمینههی ادبی و فرهنگی و خلق آثار استثنیی در جهت آرمانهی
صلحجویانه تلاش كنند. یمره كرتز جیزه خود را به همراه سیر برندگان امسال روز 10
دسامبر در مراسمی در استكهلم كه به یادبود درگذشت بنیانگذار این جیزه آلفرد نوبل
برگزار میشود از كارل وستاو پانزدهم پادشاه سوئد دریافت كرد.
منابع : كتاب هفته 27/7/81 همشهری 15/8/81 هفتهنامه نواندیش – آبان 81
* توضیح : در منابع فارسی، تلفظ Imre Kertesz به اشكال مختلف كرتژ، كرتس و كرتز آمده است.
