آرش آبائی
اسفند 78
تجلی اراده خالق در سرنوشت مخلوق
طبق مندرجات كتب مقدس یهود حدود 24 قرن پیش «اَحَشوِرُوش» (در زبان عبری) كه به مدت 14 سال (3393 تا 3407 عبری- 367 تا 353 ق. م) بر ایران پادشاهی میكرد، در سال سوم سلطنتش در جشنی كه برای نشان دادن اقتدار سلطنتی خود ترتیب میدهد، با غضب بر ملكة وقت- «وَشتی»، او را بر كنار كرده و در جستجویی در تمام سرزمین یران، دختری یهودی به نام «اِستِر» را جانشین ملكه قبلی مینمید. «مُردِخی» پسرعموی استر و پیشوی دینی یهودیان ایران كه به دربار سلطنتی راه دارد، با یكی از وزری مشرك پادشاه به نام «هامان» در مرام و عقیده اختلاف نظر پیدا كرده و حاضر به تعظیم در برابر بتِ او و پذیرش عقید الحادی نمیگردد. هامان این رفتار مردخی را به عنوان نمیندة تفكر یهود، توهین و تمرد به خود تلقی كرده و توطئهی را علیه یهودیان آن زمان با جلب نظر احشوروش، طرح ریزی میكند. او به همین منظور، قرعه انداخته و سیزدهم ماه عبری ادار سال 3405 عبری (3550 ق م) را (كه ماه تولد و وفات حضرت موسی است) برای اجری حكم قتل عام یهودیان انتخاب میكند (واژة پوریم - از ریشة پور- به معنی قرعه اقتباس شده است).
مردخای با آگاهی از این نقشة شیطانی، از استر تقاضا میكند تا با استفاده از مقام خود، در رفع این خطر تلاش كند. یهودیان به توصیة استر و مردخای، سه روز، روزه (تعنیت) میگیرند و با دعا به رحمت ا.لهی متوسل میشوند. استر نیز موفق میشود كه نظر پادشاه را به حقیقت معطوف و خطر را از یهودیان دور كند.
شرح كامل این واقعه در یكی از كتب مقدسه یهود به نام «مِگیلت (تومار) استر» درج شده است. یهودیان، روز سیزدهم ماه ادار (دوم) را به یاد روزه یهودیان آن زمان، روزه (تعنیت) میگیرند و مراسم جشنی را نیز به مناسبت این معجزة ا.لهی در روزهی 14 و 15 ادار برگزار میكنند. قرائت تومار استر در دو نوبت، ارسال هداییای خوراكی برای دوستان و كمك به مستمندان از فرایض دینی این جشن به شمار میرود.
آرامگاه استر و مردخای جزء زیارتگاه های مهم یهودیان جهان است كه در مركز شهر همدان واقع شده است.
13 ادار امسال با اول فروردین مقارن شده است. لذا یهودیان ایران، سال 1379 شمسی را با روزه «استر» و جشن پوریم آغاز میكنند.
* * * * * *
به عنوان مهمترین پیام واقعه پوریم و تومار استر، میتوان به تقدیر ا.لهی اشاره كرد كه در پوشش جریاناتی به ظاهر اتفاقی و عادی، به اعمال و نیات انسانها پاسخ میدهد و وقیع را متناسب با رفتار آنها، تنظیم مینمید. گاه این مقدرات در ابتدا غیر قابل درك و عجیب به نظر میرسند اما گذشت زمان و نگاهی كلی به تاریخ، تصویری زیبا از این حكمت و هدیت ا.لهی به دست میدهد. تحلیل گوشههیی از مگیلت استر و مقیسه آن با قرینههیی در تورات، این تصویر را به وضوح آشكار میسازد.
1- ارتقاء مقام استر
«كسی چه میداند، شاید برای همین لحظه (خطیر) به مقام ملكه دست یافته باشی»
(تومار استر: فصل 4 یه 14)
استر، دختری یهودی است كه پس از غضب پادشاه ایران نسبت به همسر اول خود، به شكلی باور نكردنی از میان دختران 127 استان ایران در آن زمان به همسری احشوروش در آمده و ملكه ایران میشود. هنوز هیچ واقعهی برای یهودیان رخ نداده است و این ارتقاء مقام، كاملا تصادفی و به عنوان بخت و اقبال بلند استر به نظر میرسد. تنها پس از صدور حكم سهمگین علیه یهودیان است كه مردخای به استر ملكه پیغام میدهد كه خد.اوند تو ر برای چنین روزی در نظر گرفته و بالا برده است و اكنون زمانی است كه باید دین خود را به جامعه ات ادا كنی، هر چند كه بدون اقدام تو نیز به هر حال «نجات و گشایش از سویی دیگر فرا خواهد رسید». استر همزمان با روزة یهودیان، ترتیب ملاقات و مذاكره با پادشاه ر برای بیان واقعیت توطئه هامان و درخواست كمك برای جامعه اش فراهم میكند و سرانجام موفق میگردد. چنین مذاكراه ی در این سطح، تنها توسط ملكه آن زمان میسر بوده و ناگفته پیداست كه نیرویی غیبی، از قبل این ارتقاء مقام را هدایت كرده است.
نظیر این واقعه در زمان حضرت یوسف و به صدارت رسیدن او در سرزمین مصر مشاهده میشود. مصر در آن زمان ابر قدرت جهان بود و از علم و فرهنگ پیشرفته ای بهره داشت و بالطبع كارگزاران و مشاوران برجسته ای در دربار فرعون حضور داشتند. در چنین وضعیتی، احتمال دست یافتن یك جوان غریبة عبری به دومین مقام آن سرزمین بسیار بعید مینمود. به خصوص كه در مصر آن زمان، عبریها شأن بسیار پایینی داشتند به طوری كه به گفتة تورات، مصریان حتی پس از به صدارت رسیدن یوسف نیز حاضر به همسفره شدن با او نبودند. علاوه بر این، یوسف یك «غلام مجرم زندانی» بود. با تمام این اوصاف او ارتقاء درجه خود را تصادفی نمیپندارد و پس از سالها، با ورود برادران به مصر و معارفه آنان با یوسف، او صریحا اعلام میدارد كه خد.اوند وی را به چنین مقامی رسانده تا حافظ بقای خاندان حضرت یعقوب در سالهای قحطی باشد.
2- خواب پادشاه
«در آن شب، خواب پادشاه آشفته شد»
(استر، فصل 6 یه اول)
نقطة عطف واقعه پوریم، بر هم خوردن خواب احشوروش است كه در آن، هامانِ وزیر را در حال برداشتن تاج از سر خود دید و در آن شب پس از برخاستن از خواب موضوع نیكی و خدمت مردخای به او یادآوری شد و در روزهای بعد اوضاع به نفع یهودیان تغییر كرد. همزمانی وقوع این خواب آشفته با پایان سومین روز از روزه و استغاثه یهودیان، این سؤال را به ذهن میآورد كه چه نیرویی عامل این خواب بود؟
در موضوع آزادی یوسف از زندان و به صدارت رسیدن او نیز دو خواب معروف فرعون در یك شب زمینه ساز نجات شدند. فرعون در یك شب به طور پیاپی، از دیدن دو رویای عجیب و متشابه آشفته خاطر شد و صبح هنگام، به دنبال تعبیر صحیح آن گشت و تنها یوسف بود كه توانست روح آشفته فرعون را با تعبیر ا.لهی خود، تسلی بخشد. این خواب نیز نقطة عطف سرنوشت یوسف و به دنبال آن یندة بنی اسرائیل گشت.
3- تاخیر در پاداش نیكوكاری
«نوشته ی (یادبود) پیدا شد كه در آن مردخی موضوع توطئة «بیگتانا» و «تِرِش» دو تن از نگهبانان آستان (سلطنتی) علیه پادشاه اَحَشوِرُوش را افشا كرده و اطلاع داده بود»
(استر فصل 6 یة 2)
مردخای در فرصتی كه پیش آمده بود، توطئه ی را علیه پادشاه خنثی كرد، اما هیچگونه پاداش و اجری به او داده نشد. میتوان پیدا شدن فرصت خدمت برای مردخای یا بی پاسخ ماندن این خدمت را جزء اتفاقات جهان یا بیعدالتی های زمانه پنداشت. اما مدتها بعد پادشاه، پس از آشفته شدن خوابش به فكر دفتر یاد بود نیكی های نزدیكان خود میافتد و پس از جستجو در آن، خدمت بدون پاداشِ مردخای آشكار میشود.
اگر فرصت آن خدمت برای مردخای ایجاد نشده بود و یا مراسم سپاس و تقدیر از او بلافاصله صورت میگرفت، چه بسا كه روزنه امیدی برای رفع توطئه علیه یهودیان (حداقل به این سهولت) بدست نمیآمد. پس دستی پنهان در این تاخیر زمانی، بسیار سنجیده عمل كرده است.
یوسف نیز در زندان مصر، خواب رئیس ساقیان فرعون را به درستی تعبیر كرد و او به مقام اولیه خود بازگشت. اما رئیس ساقیان این نیكی یوسف را دو سال فراموش كرد تا آن كه لحظة مناسب فرا رسید و پس از خواب فرعون، خدمت یوسف یادآوری شد و او از زندان مصر به بالاترین مقام كشور دست یافت.
* * * * * *
جستجو و كنكاش بیشتر در متون تاریخ مذهبی، نمونه های بسیاری را
از این دست آشكار خواهد ساخت، كه در حوصله این مقاله نیست. ولی همین نكات برای به
تفكر وا داشتن انسان دربارة خالق جهان و نظارت او بر جهانیان به عنوان شروعی نیك در
سال نو شمسی، كافی به نظر میرسد.
مقالات مرتبط:
پوریم و روزه گرفتن یهودیان
تاج و تخت حضرت سلیمان و معجزه پوریم
